Q1 2019: op weg naar een recessie?

17 januari 2019.

Twee dagen lawaai in het Britse lagerhuis en er is eigenlijk niets veranderd: er is nog steeds geen Brexit deal en Theresa May mag blijven. Ik hoop niet dat dit proces uiteindelijk tot uitstel gaat leiden omdat dat de zaak alleen maar complexer maakt. Dit zal alleen maar tot gevolg hebben dat het bedrag dat de Biritten moeten gaan betalen gaat oplopen en er nog meer onvrede gaat ontstaan tussen de kiezers en gekozenen in de UK. In Nederland zou na zo’n enorme afstraffing van het parlement de verantwoordelijk minister uit zichzelf opstappen maar in de UK kan na dit debacle iedereen gewoon blijven zitten.

16 januari 2019.

Op de dag dat de Brexit deal massaal werd afgestemd in het Britse parlement werd bekend dat de groei van de belangrijkste economie vorig jaar uitkwam op 1,5 %, dat was het jaar daarvoor ons 2,2 % en toen de sterkste groei in zes jaar. Tevens werd bekend dat China haar zakenmensen heeft opgeroepen niet naar de VS te gaan waardoor de huidige handelsoorlog plots het karakter krijgt van een koude oorlog.

Wat me het meest opviel aan het debat over de Brexit gisteravond was toch wel de enorme kloof tussen de conservatieven van Theresa May en de socialisten van Jeremy Corbyn. De wijze waarop beide elkaar tijdens het debat aanspreken, met zichtbare weerzin, laat zien dat er in de Britse samenleving nog steeds een enorme kloof is tussen de arbeidersklasse en de goed opgeleide elite die het daar al eeuwen lang voor het zeggen heeft op politiek, bestuurlijk en economisch niveau. Vandaar dat de afwijzing van de Brexit deal geen gevolgen zal hebben voor Theresa May, haar wegstemmen zou betekenen dat Jeremy Corbyn aan de macht komt en dat willen de conservatieven kost wat kost voorkomen.

Maar met wie gaat Theresa May dan praten als ze een nieuwe deal wil met op Europa? Alleen met haar eigen achterban en de Democratic Unionist Party (DUP)? Dat zou betekenen dat het huidige akkoord alleen maar naar rechts wordt bijgesteld en de vraag is of de EU dat dan zal accepteren.

Volgens mij gaat zich het volgende scenario voltrekken: Theresa May benoemt een nieuwe Brexit minister uit de groep tegenstemmers van haar eigen partij (Boris Johnson?, die liet zich de afgelopen dagen voor zijn doen erg stil..), die gaat met iedereen praten, dat levert op korte termijn niets op en dan vraagt Theresa May uitstel aan bij de EU, die krijgt ze ook want de EU vindt het eigenlijk wel prettig dat de onderhandelingen nog doorlopen tijdens de Europese verkiezingen. de factor tijd werkt in dit geval in een ieders voordeel… Ik kan me overigens, de Britten kennende, niet voorstellen dat een dergelijk scenario niet al langer op de plank ligt en afgestemd is met de EU…

15 januari 2019.

De voorbeschouwingen lezend over de Brexit stemming vanavond in het Britse parlement doen vermoeden dat na de stemming vanavond alles nog mogelijk is, van afstel van de Brexit tot uitstel, een nieuw referendum of zelfs nieuwe verkiezingen. Hoe dan ook, de messen zijn geslepen, coalities in achteraf kamertjes gevormd en talloze strategieën bedacht door de backbenchers van alle partijen. We gaan het zien vanavond.

Tijdens het debat gisteravond begon Theresa May over hoe in de toekomst teruggekeken gaat worden op de historische beslissing die vanavond genomen gaat worden, er klonk toen gelach. Toch is dat een relevante vraag. De Brexit heeft een nieuwe scheidslijn in de politiek gebracht dwars door alle partijen heen en dat is die tussen de jonge generatie, die massaal tegen de Brexit is, de de oude die overwegend voor is (en met name op het Engelse platteland woont). Helaas is deze laatste categorie oververtegenwoordigd in de Britse politiek. De Brexit betekent voor de jonge generatie dat ze minder kansen hebben gezien alle beperkingen die de Brexit oplevert, over 10 jaar kijken zij vol heimwee terug naar de tijd dat je zonder problemen op vakantie naar het vasteland kon, daar kon studeren en werken en onbeperkt goederen in- en uitvoeren.

14 januari 2019.

Met 24 uur te gaan voor de stemming in de UK begint de tijd te dringen. Theresa May blijkt in het weekend overleg te hebben gehad met Angela Merkel en het EU voorzitterschap wat vanmorgen tot een open brief leidde van Juncker en Tusk names de EU waarbij met name de intenties van de EU ten opzichte van de Back Stop nog een keer werden toegelicht zonder echte aanvullende toezeggingen. Theresa May zelf laat weten nog steeds voor haar akkoord te zijn en geen alternatief te hebben dan geen Brexit, geen No Deal dus maar uitstel. De consequentie daarvan zou o.a. zijn dat de UK formeel nog steeds in de EU zit als er in mei Europese verkiezingen worden gehouden en ze gewoon mogen mee stemmen wie de nieuwe voorzitter wordt van de EU. In plaats van een tweede Brexit referendum kunnen ze zich dan in mei uitspreken voor of tegen Europa via de Europese verkiezingen, als de UK het niet regelt regelen wij het wel!

Ondertussen kwam vandaag naar buiten dat het handelsoverschot van China op the US het afgelopen jaar met 17% steeg tot een recordhoogte van 323 biljard $, het hoogste overschot sinds 2006. De maatregelen die Donald Trump tot nu toe genomen heeft hebben dus geen effect gehad. De druk zal hierdoor op Trump toenemen om de Chinezen bij de onderhandelingen of een handelsakkoord die nu lopen onder druk te zetten. We horen daar sinds de start vorige week overigens weinig over. Ik zag wel een bericht op twitter dat er weinig schot zit in de onderhandelingen en er alleen over kleine issues wordt gesproken en niet de hoofdzaken.

13 januari 2019.

Een weinig verrassende zondag de 13e met een obligaat interview van Andrew Marr met Jeremy Corbyn, die niets nieuws te vertellen had, en een bombardement van tweets van Donald Trump met standpunten die we allang kennen (gaap). Toch voel je dat er wat in de lucht hangt met de Brexit stemming op dinsdag, waarvan niemand weet wat daarvan de consequentie zal zijn, en het dreigement van Trump om de noodtoestand in te voeren om zo de democraten buiten spel te zetten omdat zij weigeren geld vrij te maken voor het bouwen van de muur met Mexico.

Beide situaties zetten de democratische verhoudingen onze druk en hebben zich nog nooit eerder in de parlementaire geschiedenis van zowel de UK als de VS voorgedaan. Donald Trump en Theresa May zijn aan zet en ons wacht spektakel en de overgang van het normale naar het absurde… Hopelijk kennen deze democratieën genoeg zelfcorrigerend vermogen om in niet al te lange tijd weer terug te gaan naar het normale…

12 januari 2019.

Eén van mijn favoriete BBC-programma’s is Question Time waarbij een volle zaal de kans krijgt aan een panel vragen te stellen en deze week ging het natuurlijk over de Brexit. In het panel vertegenwoordigde James Cleverly de conservatieve partij en Emily Thornberry de socialisten en beide draaien met hun verhaal voortdurend om de hete brei heen. James Cleverly kon op de vraag naar ‘Plan B’, wat toch zolangzamerhand een reële optie is, geen antwoord geven van en Emily Thornberry bleef herhalen, op de vraag waarom Labour niet voor een nieuw referendum is nu uit peilingen blijkt dat de meerderheid van hun achterban daar voor is, dat Labour eerst nieuwe verkiezingen wilde en dan pas daarover wil beslissen. Over en weer vielen de verwijten en gelukkig kapte de presentator Fiona Bruce dat vaak snel af om het publiek de kans te geven een nieuwe vraag te stellen.

Veel applaus kreeg een vrouwelijke vragenstelster met het hierboven staande betoog:
“We don’t even have a Cabinet that can unite and definitely a government that isn’t in control of the process. They are a body of rules and regulations and they’re not going to break that when it’s the most successful single market in the world. We’re going to lose all of that and it’s ridiculous for us with our hopeless government, who cannot get it together to actually work out what the will of the people is today in 2019,  to blame the EU and go round feeling sorry for themselves.”

11 januari 2019.

De Wereldbank, waarvan president Jim Yong Kim deze week bekend maakte op te stappen om voor een Private Equity fonds te gaan werken, kwam deze week met een bijgestelde voorspelling voor de wereldeconomie. In het rapport “Darkening Skies’ stelt de wereldbank haar verwachtingen voor dit jaar voor de wereldeconomie naar beneden bij vanwege de spanningen met betrekking tot de internationale handel, de verminderde productie activiteiten en de toegenomen financiële spanning bij de opkomende economieën. Een en ander heeft tot gevolg dat de voorspelling van een groei dit jaar van 3 procent is bijgesteld naar 2,9 procent, vorig jaar groeiden we 3 procent en het jaar daarvoor 3,1 procent. Ook de wereldhandel zal dalen, van 5,4 in 2017 naar 3,8 in 2018 naar 3,6 voorspelt voor 2019.

Voor de individuele landen verschilt de groei nogal, voor de VS verwachten ze 2,5 procent, vorig jaar was het nog 2,9 procent. De Euro landen vallen terug van 1,9 naar 1,6 procent en China zakt van 6,5 naar 6,2 procent, altijd nog meer dan twee keer de groei van de VS. Qua economie is de VS nog altijd groter dan China met een GBP van 20,41 maar het verschil, China heeft een GDP van 14,09, wordt steeds kleiner en als de trend zich doorzet haalt China de VS binnen 10 jaar in. Zie ook onderstaand plaatje waarin de Chinese expansie duidelijk te ziens is.

Het gaat volgens dit rapport om marginale neerwaarts bijgestelde verwachtingen qua groei van de economie en de handel maar wel met grote individuele verschillen per land. Je kunt dus niet stellen dat de de handelsoorlog tussen de VS en China en de Brexit enorm grote verschuivingen tot gevolg zullen hebben, hoewel je alle aandacht die hier naar uitgaat dit wel doen vermoeden. De neergaande economische trend naar een recessie is al wat langer aan de gang en deze ontwikkelingen versterken dat alleen maar.

Je zou kunnen stellen dat het huidige negatieve sentiment in Europa en de VS veroorzaakt wordt door de dalende groei van de Westerse economieën en niet andersom: de Brexit en Trump zijn het gevolg en niet de oorzaak van de economische terugval. Het tijdperk van de Westerse dominantie van de wereldeconomie is voorbij en door het van stal halen van achterhaalde concepten als ‘America First’ of ‘The British Empire’ los je niks op. China hoeft alleen maar stoïcijns te blijven doen wat ze al een tijdje doen, namelijk andere landen van zich afhankelijk te maken door fors in hen te investeren (Afrika!), en ze worden vanzelf de grootste economische macht. Door muren te bouwen en handelsbelemmerende maatregelen creëer je geen groei.

10 januari 2019.

Gisteravond kwam nieuws door dat Donald Trump het overleg met Chuck Schumer en Nanci Pelosi zonder echt te hebben onderhandeld al snel afbrak waardoor er nog steeds geen oplossing is voor de budgetstop in het kader van de door Trump zo gewenste muur met Mexico. Trump straft hiermee zijn eigen ambtenaren door hun salaris niet te betalen omdat zijn politieke tegenstanders, die de meerderheid hebben in het huis van afgevaardigden, niet doet wat hij wil. Het is net of iemand die in scheiding ligt zijn eigen kinderen niet te eten geeft om zijn ex te dwingen met de regeling die hij voorstelt akkoord te gaan. ‘Dealmaken’ is bij Trump dus geen rationeel proces maar een machtspel vol emoties waarbij hij er vanuit gaat dat hij het morele gelijk aan zijn kant heeften zelfs God erbij haalt, zoals hij zelf zegt:

“This is a choice between right and wrong, justice and injustice … when I took the oath of office I swore to protect our country and that is what I will always do, so help me God”

Als hij dit probleem meer zakelijk had benaderd zou hij weten dat hij bij onderhandelingen waarbij je niet meer de grootste bent concessies moet doen of iets waardevols aan de tegenstander moet aanbieden zodat beide partijen er beter van worden. Niets van dat alles… Zowel Trump als May zoeken de grenzen op van hun macht en zetten alle politieke middelen die zij hebben in om hun tegenstanders te manipuleren onder druk te zetten. Hierdoor wordt het politieke klimaat in zowel de VS als de UK door deze houding grondig verpest en dat doet het draagvlak van de politiek geen goed. In een poll gisteravond bij CNN werd aan de kijkers gevraagd wie er de beste onderhandelaar is: Trump, May of Xi Jinping, deze laatste won met 97 %, Theresa May kreeg 11 % en Trump 10%. Daarbij moet natuurlijk wel opgemerkt waren dat Yi Jinping niet graag een kijkje in de keuken geeft, van de huidige onderhandelingen over het handelsakkoord krijgen we weinig te horen, zelfs geen foto van de delegatie kon er tot nu toe vanaf…

9 januari 2019.

Gisteren stond er een bericht in de New York Times dat de US zonder overleg de status van de EU had terug gebracht van ‘Member State’ naar ‘International Organization’ waardoor de diplomatieke status van de EU en in Washington werd verlaagd. Donald Trump heeft niet veel op met de EU, de Verenigde Naties en de Wereldbank waarvan hij vindt dat dat besluiteloze organisaties zijn die veel geld kosten maar niks opleveren. Dat de VS zelf ontstaan is uit een samenwerkingsverband van staten vergeet hij gemakshalve dan maar. Langzamerhand wordt door dit soort fratsen duidelijk dat de VS niet meer onze onvoorwaardelijke bondgenoot is maar dat we elkaars concurrenten zijn, kleineren van je tegenstander is dan in ene onderdeel van de strategie.

En vandaag begonnen in de UK de debatten opnieuw over de Brexit deal waarover volgende week dinsdag in het Lagerhuis gestemd gaat worden. Opvallend was dat een motie werd aangenomen waarbij de regering verzocht werd, in het geval van het verwerpen van de Bexit deal, binnen drie dagen met een plan B op de proppen te komen. Theresa May heeft steeds gezegd dat het wat haar betreft om haar Brexit deal is of om niks dus als ze consequent is blijft de UK gewoon onderdeel van de EU.

8 januari 2019.

Er verschijnen berichten in de pers dat Engelse banken en financiële instellingen massaal miljarden vanuit de City bij banken op het vaste land van Europa onderbrengen. Het zou gaan om 1 trilion GBP: 1,000,000,000,000 Britse ponden dus, zijn ze bang dat de pond na de Brexit in waarde gaat dalen? Overigens zijn er nog heel wat scenario’s mogelijke voor de Brexit terwijl de deadline nadert, zie onderstaand actueel plaatje, waarbij de economische impact bij alle scenario’s groot is en wij Europeanen blijkbaar helemaal niets meer in te brengen hebben:

En dan hebben we plots Kim Jong-un, in ene per trein afreist naar China voor een topontmoeting met Xi Jinping, dat doet hij niet vaak dus er moet wel iets aan de hand zijn. Vorige week waren er berichten dat Kim Jong-un graag een nieuwe ontmoeting wilde hebben met Donald Trump en die reageerder daar lauw op door te zeggen dat hij dat wel wilde maar daar geen haast mee heeft. Korea stuurt immers geen raketten de lucht meer in dus wat is het probleem? Dat ligt gevoelig bij de Noord Koreaanse leider dus gaan shoppen bij het buurland terwijl de VS en China op ambtelijk niveau besprekingen voeren over een handelsakkoord geeft een mooi signaal af, zowel van China als van Noord Korea aan de VS.

Waarschijnlijk komt Trump dit allemaal wel goed uit, voorlopig is de druk opvoeren op China de beste strategie, de verkiezingen in de VS zijn pas eind volgend jaar dus naar China of Noord Korea afreizen kan nog wel even wachten. De focus van Trump ligt momenteel op de muur met Mexico en zijn laatste plan is daar staal voor te gaan gebruiken, Amerikaans staal wel te verstaan en zonder importheffing natuurlijk.

7 januari 2019.

200 van de 450 parlementsleden in de UK roepen Theresa May op niet uit de EU te stappen als het parlement tegen de Brexit-deal stemt maar in plaats daarvan in de EU te blijven. Op korte termijn een mooie oplossing maar we blijven dan wel zitten met een partner die er eigenlijk niet bij wil horen, willen we dat wel? Al eerder heeft het Europees Hof bepaald dat de UK zonder problemen bij EU kan blijven als ze de aanvraag tot uittreding terugtrekken, ik hoop dat ze dan wel de door ons tot nu gemaakte kosten vergoeden. De achtergrond van deze actie is de toenemende onzekerheid over de toekomst voor met name de Britse auto en de productie industrie, dezelfde sectoren die ook door een eventuele handelsoorlog kunnen worden getroffen.

En dan de VS en China, vandaag zijn de grootste economie en de een na grootste met elkaar gaan onderhandelen waarbij het verschil qua GBP steeds kleiner wordt en de kans vrij groot is dat China binnen een paar jaar de VD inhaalt. Daarbij komt dat China zo langzamerhand innovatiever is dan de VS, althans dat zijn de berichten van de binnenkort gehouden grootste tech beurs van de wereld in Las Vegas. Donald Trump heeft na zijn verkiezing prioriteit gelegd bij de ‘oude’ economie en afstand genomen van de nieuwe high tech bedrijven die de driver zijn van economische groei. De VS verwijt China oneerlijke concurrentie met namen t.a.v. technologische innovaties en wil ze afspraken maken over vrijhandel, intellectueel eigendom etc. . Wat zich hier afspeelt is iets wat de komenden jaren zal blijven spelen: wie is het grootst, wie heeft het meeste economische macht? Donald Trump vindt natuurlijk dat dat de VS is maar de Chinezen vinden natuurijk hun eigen economie superieur. Overigens is de EU qua omvang groter dan China, maar die zit niet aan de onderhandelingstafel in Peking, helaas, en wordt zo zelfs kleiner door het uittreden van de UK, eveneens helaas.

6 januari 2019.

Theresa May begint haar slotoffensief om de Brexit deal er door te krijgen met een interview bij Andrew Marr op de zondagochtend. Weinig nieuws van haar kant, ze heeft de afgelopen weken vooral gepraat met de EU met marginaal succes en een meerderheid in het parlement heeft ze nog steeds niet. Met tien dagen te gaan moet er wel wat gebeuren anders stevent de UK af op het No Deal scenario, ‘uncharted territory’ zoals Theresa May het net zelf noemde.

En dan starten morgen in Peking de onderhandelingen op diplomatiek niveau tussen de VS en China over een handelsakkoord. De Amerikaanse delegatie wordt geleid door Jeffrey Gerrish en niet zijn baas Robert Lighthizer, die het eigenlijk voor het zeggen heeft en een vertrouweling is van Trump. Zonder de hoofdrolspelers zal er dan ook alleen voorbereidend werk kunnen worden gedaan. Interessant in dit kader is een artikel over hoe China en de VS uit eerdere onderhandelingen zijn gekomen: ‘Beijing and Washington Frame Trade War Talks Differently’. Hier een overzicht van de communicatie na afloop:

Blijkbaar is het dus mogelijk met elkaar te onderhandelen en achteraf voor het eigen publiek met een compleet ander verhaal naar buiten te komen. Zo blijkt het dreigement van Trump dat in de Westerse media steeds genoemd wordt dat als er binnen 90 dagen geen akkoord ligt de VS haar invoerrechten gaat verhogen van goederen uit China door China in dit overzicht niet genoemd wordt. Daarbij spelen bij het onderhandelen ook culturele verschillen een rol waarbij het team Trump vanuit een Westers rationeel onderhandelingsmodel denkt en de Chinezen een meer op de persoonlijke relatie geïnspireerde benadering van onderhandelen hanteren, je moet eerst je best doen ze te begrijpen voordat je als partner in onderhandelingen serieus wordt genomen. Daarnaast hebben de Amerikanen nogal de neiging succes te claimen terwijl de Chinezen het belangrijk vinden gezichtsverlies te voorkomen, deze twee verschillende uitgangspunten kunnen botsen.

Interessant in dit verband is een recente analyse in het NRC Trover de status van de onderhandelingen van de VS met Noord Korea. Na wat ambtelijke voorbereiding ging Trump naar Zuid Korea voor een gesprek met Kim Jong-un, werd er een memo opgesteld van een paar kantjes met afspraken, daarna zouden de details in onderhandelingen verder uitgewerkt worden. Deze onderhandelingen zijn echter vast gelopen en als ik het goed begrijp gaat het daarbij met name over de interpretatie van de term ‘denuclearisering’ waar beide partijen een andere uitleg aan geven. Ook de ‘deal’ van Trump met Kim was dus een raamwerk dat ruimte liet voor interpretatie waarvan achteraf bleek dat dat geen goede basis voor de verdere onderhandelingen was.

5 januari 2019.

We hebben er inmiddels al weer drie werkdagen op zitten dit jaar en dat betekent dat veel bedrijven momenteel bezig zijn met het opstellen van de Q4 cijfers en voorbereidingen treffen voor het opstellen van de jaarrekening. Bij de meeste bedrijven ligt er een grote druk op de financiële administratie snel na de afsluiting van het boekjaar met eerste cijfers te komen, die liggen er meestal wel na een paar dagen. En dan begint het echte werk: hoe gaan we dit interpreteren en communiceren? Is het handig met een winst of omzet waarschuwing voordat de geplande publicatiedatum van de cijfers? En hoe ga je dit dan uitleggen? Hoe verklaar je tegenvallers en wat verwacht je voor de toekomst? Daar hebben bedrijven tegenwoordig een heel leger analisten, PR, communicatie en Social Media influencers voor. Je kan er vanuit gaan dat dit agendapunt maandag bij veel managementvergaderingen hoog op de agenda staat. Vanaf 23 januari komen de cijfers en toelichtingen naar buiten, geen nieuws van bedrijven de komende twee weken is dus goed nieuws.

4 januari 2019.

Vandaag werd bekend dat de VS en China volgende week maandag en dinsdag in Beijing met elkaar op diplomatiek niveau gaan praten over een handelsakkoord. Tevens kwamen er cijfers naar buiten over de banengroei in de VS: in december zijn er totaal 312.000 nieuwe banen bijgekomen. Beide berichten zorgden ervoor dat het optimisme terugkeerde op Wall Street, goed nieuws dus. Vanuit de UK blijft het stil, de stemming over het Brexit verdrag staat nog steeds gepland op 15 januari en volgens de laatste berichten is er weinig beweging onder de MP’s en zijn de pogingen van May om na het nieuwe jaar druk uit te ogenenen op de EU om het akkoord aan te passen tot nu toe op niets uit gelopen.

3 januari 2019.

Vandaag een interessant artikel in de New York Times ‘Last Month, Investors Seemed Too Pessimistic. Now, They Seem Prescient.’ en de kern daarvan is dat het niet alleen de dreigende handelsoorlog tussen China en de VS een belemmering is voor economische groei maar vooral ook de afnemende interne vraag binnen China zelf. Na jaren van ongebreidelde groei gaat het de laatste tijd economisch niet zo goed met China en dat is geen gunstig uitgangspunt voor het voeren van onderhandelingen over een handelsakkoord, dat kan je beter doen als het goed gaat want dan heb je wat weg te geven.

Een en ander begint impact te krijgen op de markten en dat is te merken in de beurskoersen die zenuwachtig op en neer gaan en bijvoorbeeld ook in de de plots stijgende goudprijs: in periodes van onzekerheid zoeken beleggers alternatieven. Naast Apple kwam gister nu ook Delta Airlines met een omzetwaarschuwing en volgens het artikel in de New York Times zullen de komende weken, als de Q4 2018 cijfers bekend worden gemaakt, meer Amerikaanse bedrijven volgen. In december is de omzet in de hele Amerikaanse productiesector plots sterk gedaald en dat zal zeker zijn weerslag krijgen in de cijfers van individuele bedrijven.

2 januari 2019.

Vandaag kwam Apple met een omzetwaarschuwing vanwege tegenvallende resultaten in de afgelopen drie maanden. De verwachting is dat Apple’s omzet Q1 2019 5 tot 9 miljard lager zal zijn dan eerder voorspeld. Topman Tim Cook wijt dit aan de economische malaise in China en de handelsoorlog tussen de VS en China. Wie volgt?

Zelf met verbazing in Groningen met vrienden door de westelijke en zuidelijke wijken rond de stad gereden en me verbaasd door het grote aantal nieuwbouwprojecten dat daar momenteel uit de grond gestampt wordt in de hogere prijscategorie. Op Funda vindt je een onverkochte voorraad van 146 koopwoningen allemaal met een prijs vanaf 3 ton en voorzien van een aardwarmtepomp en zonnepanelen en met een EPC-waarde van 0,0 en energielabel A++! Heb ik iets gemist, dacht ik toen, gaat het in ene beter met de werkgelegenheid in Groningen? Volgens onderzoek van het ING Economische Bureau merkt Groningen het minst van de huidige economische groei en krimpt de economie daar zelfs, vanwaar dit bouwoptimisme?

1 januari 2019.

Frans Timmermans bleek op oudejaarsavond niet in China te zitten maar aanwezig te zijn bij de Top 2000 a GoGo, waar hij vertelde dat Aretha Franklin’s ‘I Say a Little Prayer’ zijn favoriete nummer is (de wens is de vader van de gedachte), Donald Trump zat niet in een van zijn resorts maar gewoon thuis te wachten op een tegenzet van de democraten nadat hij de overheidsuitgaven bevroren had vanwege het niet krijgen van budget voor zijn muur, Xi Jinping vertelde ons tijdens zijn nieuwjaarstoespraak vanuit de Grote Hal van het Volk dat inlijven van Taiwan bij China nog steeds hoog op zijn agenda staat, desnoods gewelddadig, en Theresa May, ja, waar zat Theresa May eigenlijk?

31 december 2018.

Forex publiceerde eerder deze maand een interessant artikel ‘2019: The Year of the Deal’ geschreven door de TD Financial Banking Group met daarin een overzicht van de meest risicovolle ontwikkelingen die zich nu wereldwijd afspelen.

Momenteel spelen zowel de afhandeling van een handelsakkoord tussen de VS en China als de finale onderhandelingen rond de Brexit en de EU, beide onderhandelingen zullen in het eerste kwartaal tot een goed eind moeten komen: geen deal betekent immers escalatie van de handelsoorlog tussen de VS en China en slechte economische vooruitzichten voor de EU en UK in het geval van geen Brexit-deal. Als één van de twee deals niet gesloten wordt is dat al een probleem maar als beide onderhandelingen vast lopen zal dat zeker gaan leiden tot een recessie.

De sleutel voor de oplossing liggen nu dus bij Donald Trump en Xi Jinping, die onderling een deal moeten sluiten, en Theresa May die het Engelse Lagerhuis zover moet zijn te krijgen voor het Brexit akkoord te stemmen. Beide een lastig verhaal lijkt me. Jammer genoeg speelt de EU bij beide processen van ‘Dealmaking’ nu nauwelijks meer een rol hoewel we zo wel te maken krijgen met de impact van wat anderen beslissen: de onderhandelingen met de UK over de Brexit staan stil en de onderhandelingen tussen China en de VS zijn bilateraal.

Het zou mooi zijn als Europese verkiezingen op 23 mei over de rol van de EU in dit hele proces zouden gaan, het lijkt wel of de EU aan de kantlijn staat toe te kijken terwijl anderen met elkaar praten en deals sluiten ter eigen voordeel. Wellicht een mooie taak voor Frans Timmermans hier een belangrijk punt van te maken tijdens de Europese verkiezingscampagne. Nog mooier zou het zijn als hij op het vliegtuig stapt en een deal weet te sluiten met China natuurlijk, wat De Donald kan kan Ons Fransje toch wel zeker beter?

In ieder geval gaan we een interessant eerste kwartaal van 2019 tegemoet, ik ga dit de komende tijd op deze plek volgen. Natuurlijk kan ik niet in de toekomst kijken en voorspellingen doen is altijd een hachelijke zaak maar tegelijkertijd is het wel interessant vanuit dit perspectief de ontwikkelingen de komende periode te blijven volgen.

Tegelijkertijd is het interessant te kijken hoe dit proces van ‘Dealmaking’, waarbij partijen op het scherp van de snede proberen een ‘deal’ te sluiten die voor beide gunstig is, een succesvolle strategie kan zijn. In de casus Q1 2019 lopen er twee van dit soort processen parallel die eigenlijk niet los van elkaar kunnen worden gezien en dat maakt de komende periode des te interessanter, wordt vervolgd…

Wildernis

Deze week in in Frankfurt in de Schirn Kunsthalle de tentoonstelling Wildnes bezocht waar het thema ‘wildernis’ vanuit verschillenden invalshoeken wordt behandeld. Op de tentoonstelling zie je schilderijen van schilders die de natuur schilderen vanuit hun atelier en nooit de natuur hebben opgezocht, foto collages van door de kunstenaar bedachte wildernis, digitaal gecreëerde beelden van een imaginaire wildernis, en diverse films, video’s en objecten. Een bijzondere tentoonstelling die je aan het denken zet over de relatie tussen de mens en de natuur, een al eeuwenlange slepende discussie maar momenteel erg actueel.

Uitgangspunt voor de tentoonstelling is dat de wildernis, d.w.z. de ongerepte, niet door middel van menselijk handelen veranderde natuur, niet meer bestaat. Sinds de mensheid met haar expansiedwang alle bergen heeft beklommen, alle zeeën bevaren en alle werelddelen ter eigen nut geëxploiteerd is er op aarde geen echte ongerepte wildernis meer te vinden. Sterker nog, onze exploitatie van de natuur heeft zelfs grote wereldwijde klimatologische gevolgen, ook veraf gelegen oorden ondervinden daar de gevolgen van. Het tijdperk waarin ons klimaat en de atmosfeer in sterke mate worden beïnvloed door onze menselijke activiteit wordt ook wel het antropoceen genoemd, deze term werd in 1919 geïntroduceerd door de Russische geoloog Alexei Pavlov.

SCHIRN SHORTCUT – WILDNIS

Wir sind fasziniert von Wildnis. Das war nicht immer so! Warum erfahrt ihr mit dem SCHIRN SHORTCUT – dem kürzesten Weg zu mehr Wissen.

Slået op af SCHIRN KUNSTHALLE FRANKFURT i Fredag den 21. december 2018

De filosoof Peter Sloterdijk beschrijft in zijn boek ‘Wat gebeurde er in de 20e eeuw?’ de verschillende fasen van de exploitatie van de natuur door de mens. Voor de agrarische revolutie paste de mens zich aan zijn omgeving aan, toen hij echter dieren ging domiciliëren en inzetten op het land en als transportmiddel ging inzetten nam de impact van de mens op de natuur toe en tijdens de industriële revolutie, door de uitvinding van stoommachines en de elektriciteit, steeg deze impact exponentieel met alle kwalijke gevolgen voor de kwaliteit van onze leefomgeving van dien.

Deze, door de mens niet beoogde ontwikkelingen, hebben geresulteerd in een wereldwijde klimaatverandering vanwege de toegenomen CO2-uitstoot waardoor, volgens de deskundigen, de zeespiegel zal gaan stijgen evenals de temperatuur wereldwijd. Peter Sloterdijk stelt in zijn boek dat zelfs als we vanaf nu zouden stoppen met de C02-uitstoot het nog 3.000 tot 4.000 jaar gaat duren tot de aarde weer op zijn oude niveau is. Een onomkeerbaar proces met grote impact dat niet makkelijk te stoppen is en dus voer is voor doemdenkers.

Vorige week was er zo’n doemdenker te zien in het programma Tegenlicht van de VPRO. In ‘De aarde draait door’ liet Tegenlicht milieu-activist en schrijver Paul Kingsnorth aan het woord die zich samen met zijn gezin heeft teruggetrokken in een nog onbedorven natuurgebied in Ierland waar hij zo primitief mogelijk probeert te leven, hij is overigens wel in het bezit van een auto en een internetverbinding. Volgens hem is de natuur niet meer te redden en is de groene beweging de nog overgebleven wilde natuur aan het volbouwen met windmolenparken en een zonnepanelen landschap.

Zowel voor Sloterdijk als voor Kingsnorth is het dus al te laat: de strijd om een gezonde relatie tussen mens en natuur is al verloren. Ook de tentoonstelling Wildnes in Frankfurt is op dit sombere scenario gebaseerd. In een recensie in het NRC van de tentoonstelling in Frankfurt schrijft Hans den Hartog Jagert: ‘Nu we het laatste stukje wildernis vakkundig om zeep geholpen hebben zijn daar nieuwe onbeheersbare gebieden voor in plaats gekomen: de techniek, de virtuele wereld, het menselijk brein’ NRC van 13 december 2018 ‘Heimwee naar de vertrouwde wildernis’

Volgens al deze schrijvers is zich dus een rampscenario aan het voltrekken en zullen wij niet meer in staat zijn het tij te keren. Dat is wel nieuw, vroeger had je het rapport van de Club van Rome en recenter de waarschuwingen rond de zure regen maar die gingen uit van een oplosbare situatie, nu is de ondertoon veel negatiever van aard: er is niets meer aan deze ontwikkeling te doen! Als dat zo is dan krijgen we met een gigantisch moreel dilemma te maken: als we toch op de afgrond afstevenen, heeft het dan nog wel zin er iets aan te doen? Waarom veel geld investeren in een warmtepomp als het toch niet uitmaakt? Voor de acceptatie en het draagvlak van de klimaatwet kan dat best wel eens een probleem worden.

Volgens de doemdenkers kondigt het einde der tijden zich dus aan, althans voor ons mensen. Iets dergelijks is overigens al eens eerder gebeurd tijdens de vorige ijstijd toen de mammoet en dinosaurussen zijn uitgestorven. De aarde zelf heeft deze ijstijd overleefd en ons mensen de kans geboden onze slag te slaan, is het wellicht tijd dat een ander dier onze plaats als heerser van de wereld overneemt?

Op de tentoonstelling staat een opstelling van de Amerikaanse kunstenaar Mark Dion, een wolf opgezet op een aanhangwagen. De wolf in dit kunstwerk staat symbool voor de relatie tussen de mens en de natuur waarbij we hem aan de ene kant een aaibaar object hebben gemaakt (het meest gedomicilieerde dier is de hond, verwant aan de wolf) en staat de wolf aan de andere kant de symbool voor de terugkerende natuur: ook in ons land is de wolf na een lange afwezigheid weer gesignaleerd. En dat levert dan weer klagende herders en boeren op die eisen dat hij afgeschoten wordt en een schade regeling van de overheid willen voor de dieren die door hem gedood worden. Wellicht een waardig opvolger van de mens als we er allemaal niet meer zijn, mist we de wolf niet genetisch gaan manipuleren natuurlijk…

Overigens ben ik het zelf met al die doemdenkers niet eens. Volgens mij zijn wij best wel in staat op tijd het tij te keren als we al onze hulpmiddelen goed inzetten, wellicht moeten we eerst meer last krijgen van de effecten voordat we echt tot actie overgaan. Als je kijkt naar de huidige discussies rond het klimaatakkoord vallen de belangengroepen al snel terug op het eigenbelang en dan schiet natuurlijk niet op als vooraanstaande intellectuelen het vuurtje van de onrust stevig opstoken…

Pijnpunten in de samenleving

Afgelopen zondag, 11 november 2018, was er bij Buitenhof een debat tussen de Vlaamse schrijfster en columnist Dalilla Hermans en de socioloog en publicist Herman Vuijsje naar aanleiding van het verschijnen van zijn boek Zwartkijkers. Daarin stelt Vuijsje dat er sprake is van overdrijving en generalisering als het gaat om het verschil tussen zwart en wit, met andere woorden: de mensen die de tegenstelling zwart-wit benadrukken zijn zwartkijkers.

Je weet van te voren als je naar zo’n debat gaat kijken dat de emoties hoog kunnen oplopen, zeker als er twee mensen aan tafel zitten die een uitgesproken mening hebben over racisme, kolonialisme, zwarte piet, witte mannen en schrikgodinnen. Blijkbaar raken deze onderwerpen een open zenuw in de samenleving en is een ontspannen discussie op basis van argumenten moeilijk. Sterker nog, veel mensen gaan om die reden een debat juist uit de weg omdat dit felle reacties kan uitlokken.

Overigens wil ik de ervaringen van Dalilla Hermans niet bagataliseren, als je zelf onderwerp bent van discriminatie komt dat hard aan en dat is natuurlijk verwerpelijk. Om die reden ben ik er dan ook voor dat Zwarte Piet niet meer zwart is maar alle kleuren van de regenboog kan hebben, als iets iemand kwetst is dat een goede reden de oorzaak hiervan weg te nemen, waarom eigenlijk niet? Overigens maakte de lezing van Sigrid Kaag, onlangs die zich over dit onderwerp onlangs uitsprak, op mij grote indruk en zie ik om mij heen steeds meer mensen die dit standpunt delen.

Het betoog van Herman Vuijsje bij Buitenhof ging echter over iets anders. Als socioloog  heeft hij volgens de klassieke sociologische methode (literatuuronderzoek en bestuderen van beschikbare bronnen) onderzoek gedaan naar racisme en geconstateerd dat Nederland het land is met het minste racisme ter wereld. De ‘zwartkijkers’ zoals hij dat noemt zijn het daar niet mee eens en baseren hun mening vooral op persoonlijke ervaringen die, volgens Vuijsje, niet representatief voor de situatie in Nederland. Dalilla Hermans bewees zijn stelling door het steeds te hebben over ‘dingen die ik effectief heb meegemaakt’ waarbij de Vlaamse overigens toegaf geen kennis te hebben van de Nederlandse situatie.

Twee verschillende wetenschappelijk methodes, sociologisch bronnenonderzoek vs. het generaliseren vanuit persoonlijke ervaringen. Van Herman Vuijsje een dappere poging het racisme in kaart te brengen op basis van zijn sociologisch onderzoek. Daarbij stelt hij, op basis van zijn conclusies, dat het met het racisme in Nederland wel meevalt, voor een meer ontspannen debat over dit onderwerp op basis waarvan we als samenleving kunnen leren en dat handvaten oplevert voor het formuleren van beleid en het nemen van doeltreffende maatregelen om racisme te voorkomen.

Vanuit deze invalshoek was het daarom Interessant dit weekend een interview van Bas Heijne te lezen met de Franse sociologe Nathalie Heinich, ‘Geen identiteit zonder identiteitscrisis’ , naar aanleiding van haar essay ‘Ce que n’est pas l’identité’, NRC 10 november 2018. Volgens Nathalie Heinich kan de sociologie helderheid brengen in het maatschappelijk debat door het toepassen van de sociologische methode en een zo neutraal mogelijke analyse van de begrippen die het debat beheersen. De hedendaagse sociologische debat wordt volgens haar gekolonialiseerd door een discours dat alles in termen van dominantie en onderdrukking ziet en zij pleit dan ook, conform de opvatting van de socioloog Max Weber, voor een neutrale houding ten opzicht van het object van onderzoek.

Haar object van onderzoek is daarom niet dominantie en onderdrukking maar identiteit. Dit begrip kent volgens haar drie dimensies: hoe zie je jezelf, hoe presenteer je jezelf naar buiten, en hoe wordt je van buitenaf gezien. Wanneer de discrepantie tussen deze elementen te groot wordt, ontstaat een identiteitscrisis.

‘Als je honderd jaar geleden een klein plaatsje woonde, waar je steeds dezelfde mensen zag, waar relaties nauwelijks veranderden en het buitenland ver weg was, dan hield je je nauwelijks met identiteit bezig. De crisis begint wanneer je vreemden tegenover je vindt en je afvraagt wat die van je vinden. Je gaat jezelf steeds met andere vergelijken. Ik vermoed dat dat constante vergelijken van jezelf met anderen, op alle fronten, een van de redenen zou kunnen zijn voor dat permanente gevoel van crisis wat (onze) identiteit betreft’. (…) ‘Op het persoonlijke vlak denk ik dat sociale media, en dat is maar een hypothese, daarbij een grote rol spelen. Je bent de hele dag bezig je te presenteren, jezelf te ensceneren. Tegelijk word je ook van alles door anderen toegeschreven. Je gaat je dan afvragen of die etiketten kloppen met de manier waarop je jezelf ziet’.

Volgens Heinrich ontstaat een identiteitscrisis dus op het moment dat je buiten je veilige sociale omgeving treedt en onbekenden ontmoet en in die zin gedefinieerd heeft identiteit met sociale structuren en niet met individueel handelen te maken en ligt de nadruk op het conflict dat dan ontstaat overeenkomstig het activisme van de socioloog Max Weber. Het begrip identiteitspolitiek domineert daarom tegenwoordig het politiek debat met de nadruk op anti-racisme, seksisme etc. waardoor het politieke klimaat verzuurt.

Max Weber’s tijd- en vakgenoot Emile Durkheim dacht daar overigens anders over, volgens hem ligt de oorzaak van een sociaal verschijnsel in een combinatie van omvang, materiële en morele dichtheid in de samenleving waarbij omvang en bevolkingsdichtheid voor hem niet voldoende oorzaak zijn, beslissend is de morele dichtheid d.w.z. de intensiteit van de communicatie en uitwisseling tussen individuen. Hoe meer relaties tussen individuen, hoe meer samenleving, des te minder strijd. Volgens mij zit Herman Vuijsje meer op deze lijn want hij gaat het debat niet uit de weg…

Een interessant onderzoeksobject voor sociologen overigens deze discussie, zowel theoretisch als methodologisch zouden ze een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan dit debat dat zo gevoelig ligt en wordt gedomineerd door activisten. De relatie die Nathalie Heinich in het interview met Bas Heijne legt met social media is daarbij interessant en vraagt om meer onderzoek om te kijken of haar hypothese klopt

De democratisering van onze informatievoorziening

Ik las laatst over het ‘twee-in-een principe’ van Hannah Arendt: d.w.z. ‘onze innerlijk dialoog met onszelf waardoor iedereen zichzelf de maat neemt en een brug slaat tussen ons innerlijke en het openbare leven van de mens’. En die brug tussen ons innerlijk en openbaar leven krijgt vorm door ons handelen.

Een mooi beeld is dat: de brug tussen ons innerlijke en het openbare leven. Wat dieper nadenkend over de definitie van wat ons ‘openbare leven’ kom ik tot de conclusie dat de reikwijdte van ons openbare leven de laatste jaren behoorlijk veranderd is. Beperkte vroeger ons openbare leven zich tot gezin, werk, kerk en/of kroeg, tegenwoordig speelt ons openbare leven zich niet alleen af in de fysieke werkelijkheid maar ook in toenemende mate online, veel mensen besteden geheel vrijwillig hun tijd aan het internet en sociale media waardoor ons openbare leven een veel groter bereik heeft gekregen.

Je kan de impact van het internet denk ik goed vergelijken met de impact van de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1454 door Laurens Janszoon Coster en/of Gutenberg. Luther zouden nooit zo succesvol zijn geweest als hij zijn reformatorische stellingen niet via boeken had kunnen verspreiden en hetzelfde geldt bijv. voor Erasmus met betrekking tot het humanisme. Natuurlijk was er veel weerstand van de gevestigde orde tegen bepaalde boeken maar het boek, eenmaal uitgevonden, bleek het hardnekkig te blijven bestaan en in verboden vorm des te aantrekkelijker om te lezen.

Cruciaal was dat door de boekdrukkunst de geestelijkheid haar monopolie op informatietoegang en de lees- en schrijfkunst verloor. Hierdoor kreeg met name de intellectuele elite (wetenschappers, schrijvers, journalisten, politici, kunstenaars etc.) toegang en kwamen er uitgeverijen, tijdschriften en kranten die als poortwachters bepaalden wat wel of niet gepubliceerd werd, je kan dus stellen dat door de boekdrukkunst het monopolie verschoof naar de intellectuele elite.

En dan nu de internet revolutie die kan worden gekenmerkt als de volledige democratisering van de informatietoegang. Iedereen heeft tegenwoordig toegang tot het internet, kan een boek schrijven, dit op internet publiceren of zelf een website beginnen en daar alles op zetten wat men wil, hoe onbenullig ook. Met name door het ontstaan van ‘social media’ heeft deze democratisering van de informatietoegang een enorme boost gekregen en tegelijkertijd een nieuwe dimensie toegevoegd aan ons openbare leven.

Ons openbare leven wordt met de nieuwe mogelijkheden van het internet niet alleen meer gevormd door het rechtstreeks handelen tussen mensen maar nu ook met iedereen in de digitale wereld waarin je online actief bent. Een ontwikkeling die nog maar net begonnen is en waarvan commerciële partijen de eigenaar zijn en we de impact nog niet goed kunnen overzien. Natuurlijk weten we dat er impact is op onze privacy, inlichtingendiensten alles kunnen volgen, iemand waarmee je chat een ‘bot’ kan zijn, de uitkomst van een search op Google gestuurd wordt door betalende adverteerders, dat de meest actieve internetters last hebben van eenzaamheid en depressies en vreemde mogendheden proberen onze verkiezingen te beïnvloeden, en o ja: de volgende oorlog een cyberoorlog wordt …of al begonnen is? Allemaal onbedoeld bijeffecten van de democratisering van de informatietoegang die de bedenkers van het internet niet voorzien hadden.

De vraag is nu wat de lange termijn gevolgen van het internet zullen zijn. Leverde de boekdrukkunst de reformatie, het humanisme en later de verlichting op, wat kunnen we verwachten van de digitale revolutie die nu plaats vindt? Uit de bijeffecten blijkt dat we nog niet goed weten hoe we met deze nieuwe onlinewereld moeten omgaan en het is te hopen dat ons zelfregulerend vermogen ons in staat stelt de ongewenst excessen te voorkomen. Ondertussen valt het me op dat de oude intellectuele elite het moeilijk heeft met deze ontwikkelingen omdat zij hun oude positie van poortwachter aan het verliezen zijn. Dat blijkt uit de dalende verkoop van kranten en boeken maar ook uit het opkomende populisme dat zich vaak richt tegen intellectuelen en journalisten (Trump vs. CNN). Eigenlijk logisch, de democratisering van de informatievoorziening zal zich in eerste instantie richten tegen de oude poortwachters tot informatie net zoals dat destijds na de uitvinding van de boekdrukkunst gebeurde tijdens de beeldenstorm.

Op dit moment is het echter onduidelijk wat al deze nieuwe digitale ontwikkelingen op termijn gaan opleveren: blijven we allemaal in onze ‘bubble’ zitten of gaan we af en toe switchen? Laten we onze politieke voorkeur afhangen van de consensus in de eigen groep of vormen we liever onze eigen mening? Worden we kritisch op ons onlinegedrag of laten we ons leiden door ‘influencers’ die onze behoefte gaan bepalen…

De brug waar Hannah Arendt het over heeft is een multidimensionale snelweg geworden waarop we de innerlijke dialoog met onszelf niet alleen moeten afstemmen met ons ‘offline’ maar ook met ons ‘online’ openbare leven.

De laatste (dacht ik toen).

Ik weet nog goed wanneer ik besloot te stoppen met roken. Dat was op het moment dat ik ‘s morgens vroeg met mijn auto onderweg naar mijn werk zin kreeg in een sigaret en mij plots realiseerde dat ik er bij het wegrijden al een opgestoken had. Lange tijd rookte ik mijn eerste sigaret pas bij mijn eerste kop koffie, omdat ik dat lekker vond, en nu rookte ik op de automatische piloot zonder dat ik mij daarvan bewust was. Stoppen, dacht ik toen, daarna heb ik niet meer gerookt.

Het zelfde overkwam mij laatst met bloggen. Ruim vier jaar geleden ben ik met deze blog begonnen en lange tijd schreef ik met veel plezier bijna wekelijk een stukje, aan onderwerpen meestal geen gebrek. Van de zomer veranderde dat plotseling, de frequentie nam af en en ik kreeg het gevoel dat ik mijzelf in de blogs ging herhalen. Neem mijn vorige blog over de Brexit en Trump, hoe vaak heb ik daar al niet over geschreven? En heeft het wat uitgemaakt? Doet het er eigenlijk wel toe wat mijn mening is naast die van al die columnisten, bloggers en vloggers die de media tegenwoordig overspoelen?

Daarbij komt dat ik steeds meer een afkeer krijg van sociale media, Facebook en Twitter bezoek ik steeds minder. De content op de sociale media is de laatste tijd steeds minder interessant geworden en de algoritmes die bepalen wat je te zien krijgt maken de selectie op basis waarvan je iets te zien krijgt steeds onduidelijker. Hierdoor krijg je het gevoel dat je zelf niet meer bepaald wat je te zien krijgt op het internet (dat was toch de bedoeling?) maar dat commerciële en politieke spelers deze media gebruiken voor hun eigen doelstellingen. Tevens bepalen slechts een beperkt aantal Amerikaans bedrijven, die zich niet veel aantrekken van begrippen als privacy en transparantie, wat we wel en wat we niet kunnen zien, niet alleen op social media maar ook bijvoorbeeld op zoekmachines. Wil ik,  door hun software te gebruiken, daar eigenlijk wel aan mee werken?

Als je dit soort vragen gaat stellen is het tijd om te stoppen denk ik dan, dit is dan ook mijn laatste blog.

Wie het weet mag het zeggen

Grappig zo’n troonrede waarbij koopkrachtplaatjes tot achter de komma zijn doorgerekend zodat je het gevoel krijgt dat de toekomst kwantificeerbaar en voorspelbaar is terwijl er toch veel onzekerheid en onvoorspelbaarheid is ten aanzien van onze toekomst.

Neem de Brexit die over een half jaar zijn beslag zal krijgen en waarvan we nog steeds niet weten volgens welk model de UK de EU gaat verlaten en wat dan de impact zal zijn voor de het restant EU-landen en de UK. Met minder dan zes maanden te gaan zouden we eigenlijk toch al lang moeten weten hoe de afsplitsing vorm gaat krijgen zodat iedereen zich hierop kan voorbereiden. Alle opties (een harde Brexit, een compromis oplossing of zelfs nieuwe verkiezingen in de UK en zelfs uitstel) staan nog open waardoor je er vanuit kan gaan dat er bij elk scenario waarschijnlijk uitvoeringsproblemen zullen zijn. Engelsen hebben vaak de neiging te denken dat als ze een besluit hebben genomen en dit vastgelegd op papier dat dan iedereen vanzelf wel conform dat besluit gaat werken, implementeren is niet hun sterkste kant.

Wat me daarbij opvalt is dat ik de laatste tijd steeds meer artikelen lees waarin de gevolgen van de Brexit worden gebagatelliseerd en wordt gesteld dat die allemaal wel mee zullen vallen. Tevens is er weinig aandacht voor de gevolgen voor de resterende EU-landen die immers te maken krijgen met het krimpen van het EU-budget en de gevolgen daarvan voor het EU-huishoudboekje, zeker in het geval van een harde Brexit waarbij de UK de 44 miljard  euro compensatie niet wil betalen. Waarschijnlijk zal het EU-budget hetzelfde blijven en zullen we allemaal wat meer moeten bijdragen, dat wordt nog een leuk item voor de Europese verkiezingen volgend jaar.

Terwijl de UK eind maart in welke vorm dan ook uit de EU stapt hebben we eveneens te maken een oplopende handelsoorlog tussen de VS en een toenemend aantal andere landen, het stokpaardje van Donald Trump. Voortvarend worden bestaande handelsverdragen opgezegd en nieuwe, met voor de VS gunstiger voorwaarden, afgesloten. En als een land niet mee wil werken worden door de US handelsbelemmerende maatregelen genomen om de druk op te voeren, goed voor de Amerikaanse schatkist overigens die verhoging van de invoerrechten.  

DE cumulatie van al deze ingrijpende veranderingen kan niet los van elkaar kunnen worden gezien en heeft direct invloed op onze welvaart: niemand kan voorspellen wat de impact op termijn zal zijn. Bij elkaar zorgen deze ontwikkelingen voor wereldwijde turbulentie die waarschijnlijk gaat leiden tot een herschikking van de machtsverhoudingen in de wereld waarbij de oude grootmachten ruimte zullen moeten gaan maken voor nieuwe en sommigen  een stapje terug zullen moeten doen in de wereldwijde rangorde.

Het lijkt erop dat na een relatief rustige periode sinds de tweede wereldoorlog we nu in een meer turbulente periode zijn terecht gekomen zonder dat we weten of dat nou goed of slecht is, we hebben geen idee. Wellicht constateren we over 10 jaar dat na 2018 de wereldeconomie booming is vanwege al die nieuwe bilaterale handelsakkoorden, de welvaart mondiaal toegenomen is, de inkomensongelijkheid sterk verbeterd is. Of, andersom, we een periode van grote economische problemen hebben gehad, de UK na de Brexit uit elkaar is gevallen en een aantal grote internationale conflicten vele slachtoffers en een grote stroom immigratie hebben opgeleverd.

Voorspellen is moeilijk, zeker als er zoveel turbulentie en onzekerheden zijn en in het geval dat iemand het wel weet wordt hij waarschijnlijk niet gelooft. En achteraf zullen er dan een hoop mensen zijn die zullen beweren dat ze het altijd al geweten hebben…