Je weet maar nooit – of is het – weten zal je het nooit?

Mail aan een medecursiste van een filosofie cursus die ik een tijd geleden bezocht.

Beste Yvonne,

Leuk weer eens van je te horen en ik ga je essay zeker lezen, als ik er wat van vind laat ik het je weten. Ik heb zelf het plan om een essay over filosofie te schrijven laten varen omdat ik niet van plan ben met de filosofie verder beroepsmatig iets te gaan doen.

De filosofie is een groot vakgebied en als ik oorspronkelijk werk van filosofen lees bekruipt mij vaak het gevoel dat ze allemaal over iets anders praten, hun eigen begrippen apparaat hebben ontwikkeld en uiteindelijk niets toevoegen aan wat je bij andere wetenschapper de ‘Body of Knowledge’ noemt. Dan blijf je vaak als leek op dit vakgebied in verwarring achter en pak je maar weer het volgende boek of ga je naar de volgende lezing zonder dat je er echt iets mee opschiet. Het ergst zijn natuurlijk de randfiguren zoals ik die met een beperkte filosofische bagage ook nog eens mening over van alles en nog wat hebben. 

Ik ken iemand van mijn leeftijd die vorig jaar met een studie Filosofie bij de Universiteit Utrecht is begonnen en dat is me nogal wat. Dat is hard werken, veel lezen, moeilijke teksten doorgronden en opboksen tegen de intellectuele bagage van filosofen die al jaren zich in één bepaalde filosoof of één bepaalde richting hebben verdiept. En ondertussen heeft hij geen tijd voor andere zaken des levens dus daar begin ik niet aan! Mijn zin in het leven is te groot om mijn tijd te verdoen aan het zoeken naar de zin van het leven…

Mijn ambities met betrekking tot de filosofie zijn daarom niet meer zo groot maar wellicht gaat dat nog veranderen! Je weet maar nooit – of is het – weten zal je het nooit?

Met hartelijke groet en bedankt voor de essay!

Gerard Geerlings

Marilynne Robinson’s visie op geloof en religie

Er is momenteel veel aan de hand in de Amerikaanse samenleving en als je het nieuws volgt krijg je de indruk dat polarisatie en uitsluiting daar de overhand hebben. Voor mij reden mij te verdiepen in het werk van de Amerikaanse filosofe en schrijfster Marilynne Robinson waarvan in 2018 in Nederlandse vertaling ‘Wat doen wij hier?’ is verschenen. Dit boek bevat een verzameling van de lezingen die zij de afgelopen jaren heeft gegeven over onderwerpen als het geweten, geloof, geluk en schoonheid maar eveneens een grondige analyse van de geschiedenis van de Amerikaanse samenleving. Centraal in haar werk staat de rol van religie en in 15 lezingen doet zij verslag van haar onderzoek naar wat het heden ten dage betekent om mens te zijn vanuit een religieus perspectief. 

Veel filosofen zien religieus denken niet als onderdeel van hun vakgebied omdat dat nu eenmaal tot het domein van de theologie behoort en beschouwen religie als een overblijfsel van de wereld die er was voor het rationeel wetenschappelijk verklaringsmodel ons van God verloste, denk maar aan de uitspraak van Nietzsche’s” ‘God is dood’. Daar is Robinson het helemaal niet mee eens, ze beschouwt de mens niet louter als een rationeel en emotioneel denkend en handelend wezen maar ziet de mens bovenal als een intuïtief wezen waarbij religie de belangrijkste zingevende drijfveer is. Vanuit deze stelling sluiten filosofie en religie elkaar dus niet uit maar overlappen ze elkaar juist. Robinson is lid van dezelfde kerk als Barack Obama, waarmee zij bevriend is, en heeft als filosofe, schijfster en essayist veel invloed op het overwegend christelijke Amerikaanse publiek. Daarom is het erg Interessant te lezen hoe zij, in het huidige Trump tijdperk, tegen het actuele politieke klimaat in de VS aankijkt.

Voor haar onderzoek maakt zij vooral gebruik maakt van historische theologische en literaire bronnen waarbij zij de historische maatschappelijke en politieke ontwikkelingen in verband brengt met de ontwikkeling van het religieuze denken in de VS.  Daaruit blijkt dat een aantal belangrijke ontwikkelingen die aan de basis hebben gestaan van het ontstaan van de Amerikaanse samenleving niet meer tot het collectieve Amerikaanse bewustzijn behoren terwijl die essentieel zijn geweest voor de vorming van deze samenleving en nog steeds hun invloed hebben. 

Een van de stromingen die ze bespreekt is het puritanisme, een religieuze stroming die tegenwoordig een negatieve associatie oproept en doet denken aan bekrompenheid maar volgens Robinson juist een positieve betekenis heeft omdat het eigenlijk staat voor het streven het religieus leven in overeenstemming te brengen met wat oorspronkelijk de bedoeling was voordat de religieuze instituties en kerkelijke hiërarchie het religieus denken van de gelovige overnamen. Niet voor niets is zij een fervent aanhanger van Calvijn wiens oorspronkelijke teksten zij dan ook onderzocht en naast de historische vertalingen heeft gelegd. En dat levert interessante verschillen op met betrekking tot de interpretatie van de teksten die ze onderzocht.

Terwijl ik haar boek aan het lezen was zocht ik steeds naar de rode draad in haar verhaal omdat ze in de lezingen slechts één fragment van haar filosofie behandelt, nergens kom je echter een overkoepelende visie tegen van wat nu eigenlijk de essentie van haar filosofische c.q. religieuze denken is. Maar al lezende worden de contouren daarvan je wel duidelijk en vandaar hier een poging van mijn kant de rode draad die door Robinsons lezingen loopt hier beknopt weer te geven waarbij het natuurlijk gaat om mijn subjectieve interpretatie van haar filosofie.

  1. We kunnen het niet rationele aspect van ons denken niet goed begrijpen laat staan uitleggen ondanks de vele pogingen die daartoe steeds gedaan worden. Zoals Shakespeare’s Hamlet het liet verwoorden aan Horatio: ‘Er is meer tussen hemel en aarde dan wij vermoeden, Horatio, of kunnen dromen.’ Met name op het terrein van de zingeving, het zoeken naar jezelf of het vinden van geluk helpt het rationeel denken niet en is het haast onmogelijk antwoorden te vinden ondanks de vele pogingen daartoe terwijl hier aantoonbaar juist veel behoefte aan is.
  2. Niet alles kan via het rationeel wetenschappelijk model verklaard worden. Sinds de opkomst van de wetenschap is het rationeel wetenschappelijk verklaringsmodel steeds dominanter geworden en heeft dit het de intuïtieve kant van ons denken, waartoe religie behoort, verdrongen en verbannen naar het niet wetenschappelijk domein. Dit onderscheid kom je overal tegen waar een onderscheid wordt gemaakt tussen lichaam en geest, natuur en cultuur, ratio en religie. De focus van Robinson’s wetenschappelijke onderzoek richt zich op het intuïtieve, niet rationele denken.
  3. Er is steeds meer onverklaard. Terwijl we steeds meer weten levert dit weten steeds meer vragen op die we niet kunnen beantwoorden. Je zou verwachten dat we, hoe meer we weten, er minder overblijft dat we niet weten, maar het tegenovergestelde is juist het geval. Als voorbeelden noemt Robinson de aard en oorsprong van dedonkere materie in het heelal, de werking van elementaire deeltjes, het ontstaan van het heelal en het ontstaan van intelligent leven dat niet louter vanuit een oorzaak-gevolg relatie kan worden verklaard. Ook in de traditionele wetenschap is er steeds meet aandacht voor het onverklaarbare.
  4. Een wereld zonder geloof en religie is een lege wereld. Alle filosofische redeneringen die de geloof en religie buiten beschouwing laten zijn niet in staat een zinvolle invulling te geven aan begrippen als het geweten, geloof, geluk en schoonheid die voor de mens belangrijk zijn als het gaat om de ethische en normatieve afwegingen die zij hanteren ter rechtvaardiging van hun handelen. Geloof en religie creëren matschappelijke samenhang en zonder dat is een samenleving leeg en stuurloos.  
  5. In het domein van het geloof gaat het dus om begrippen als het zelf, het bewustzijn, geweten, geloof en geluk. Terwijl religie zich vooral richt op het geloofssysteem van de mens richt de filosofie zich vooral op de verklaring van op het autonome menselijke denken. Dat veel religies het geloofssysteem van haar aanhangers opdringen als iets dat vaststaat en extern bepaald is gaat voorbij aan het feit dat de oorsprong van veel religies juist dicht bij de intuïtieve kant van het menselijke denken stond. Religies neigen ernaar in de loop van de tijd af te dwalen van hun oorspronkelijke doelstellingen en dat is waar de puriteinse bewegingen juist voor willen waken.
  6. De mens is in de kern een intuïtief wezen en denkt en handelt niet alleen rationeel. Sterker nog: zonder intuïtie zouden we niet overleven omdat de brug tussen denken en handelen niet alleen gebaseerd is op oorzaak-gevolg relaties waarbij ieder mens ook nog eens op zijn geheel eigen manier invulling aan dit denken en handelen zullen geven. Het is daarom volstrekt onmogelijk dit intuïtieve denken te begrijpen of te verklaren laat staan te kunnen voorspellen. Ook al zouden alle variabelen die er nodig zijn om het menselijk denken te kunnen doorgronden aanwezig zijn dan nog is het menselijk brein waarschijnlijk niet in staat dat te processen: hoe wij denken zal daarom voor ons altijd wel een mysterie blijven.  
  7. Het geloof en religie zitten dus in onze niet rationele ruimte en behoren tot het intuïtieve domein en voor ons mensen moeilijk te bevatten en doorgronden. Voor Robinson is de essentie van het geloof God waarbij God voor liefde staat, het geloof betekenis geeft en religie hoop geeft. De basis van geloof wordt gevormd door de het eerste en tweede gebod van de bijbel, volgens de formulering van Matthëus‘Gij zult den Here, uw God liefhebben met geheel uw hart en met geheel uw ziel en met geheel uw verstand. Dit is het grote en eerste gebod. Het tweede, daaraan gelijk is: Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf.’ Kort samengevat: liefde voor God, liefde voor jezelf en liefde voor je naasten.
  8. En om dat laatste maakt Robinson zich vooral zorgen: Jezus had er beter meteen bij kunnen zeggen wat de scope van onze naasten is want daar geeft tegenwoordig iedereen zijn eigen draai aan en daardoor zijn er al heel wat oorlogen gevoerd. Voor Jezus was het duidelijk want hij deelde brood en vis uit aan de armen, hielp de melaatsen en vreemdelingen dus voor hem is er geen onderscheid. Dat geldt echter niet voor veel hedendaagse christenen die massaal Trump steunen die zijn politiek vooral baseert op polarisatie en uitsluiting. Er is dus een behoorlijke discrepantie dus tussen het belangrijkste christelijke grondbeginsel en Trump‘s politieke retoriek. Helaas zijn veel Amerikaanse christenen het met hem eens.
  9. In de laatste lezing die in het boek staat, genaamd ‘laster’, beschrijft Robinson wat er zoal over je heen komt als je een eigen visie hebt op geloof in de Verenigde Staten, hoe Fox News haar zwart probeerde te maken door haar uitspraken toe te dichten die ze niet gedaan had, hoe dit doordrong in haar persoonlijke leven toen haar moeder afstand van haar nam vanwege haar ideeën en hoe ze daarmee omgaat. Dapper houdt ze stand ervan overtuigd dat haar visie op religie in overeenstemming is met wat de oprichters van de Verenigde Staten destijds voor ogen stond, een land waar iedereen ongeacht afkomst, religie of huidskleur in vrede kan leven. Het grote ineen storten van de betekenisvolle vrijheid in de VS is het gevolg van het feit dat veel Amerikanen hun leven en hun houding t.o.v. de wereld hebben gericht op het creëren van angst en dat dit wordt versterkt door de media. 
  10. Samenvattend kan je stellen dat Robinson christenen oproept als christenen te denken en als christenen te leven en terug te gaan naar de oorsprong van hun geloof. Daarvoor moet je terug naar de essentie van het geloof: waarom is het destijds allemaal begonnen? Zij beschrijft echter zelf dat in de loop van de geschiedenis de meeste puriteinse bewegingen het niet gered hebben, eigenlijk is alleen Calvijn de uitzondering maar dat ging na een tijdje ook weer mis met al die afscheidingen. Lastig om een geloof dat al eeuwen ontspoort is weer op het rechte pad te krijgen.

Het was voor mij lang gelden dat ik een boek heb gelezen dat mij continu deed verbazen en nieuwe inzichten gaf. Voor het grote publiek zou een handzame samenvatting die de essentie van haar werk weergeeft wellicht handig zijn, hierbij dus alvast een aanzetje…

Marilynne Robinson, ‘Wat doen wij hier?’, Over geweten, geloof, geluk en wat het betekent om te leven. 2018 Arbeiderspers.

iFilosofie: Politiek vaak door angst beheerst

iFilosofie – Het online filosofietijdschrift van de ISVW – #45 – juni 2019.

Jeroen Wielaert’s roman ‘Oorlogsvrede’

Behalve dan den man, die de Sarphatistraat de mooiste plek van Europa vond, heb ik nooit een wonderlijker kerel gekend dan Jeroen Wielaert. Henk Mobach kwam met hem aanzetten in Café De Vriendschap aan ‘t Wed toen-i uit Veenendaal terugkwam waarbij Jeroen meteen de vraag op tafel gooide: ‘Hoeveel vrede hebben we nu eigenlijk, met dit soort oorlog overal?’ Ik heb het over 1975 en de heftige discussies die wij voerden op de vrijdagmiddag in onze stamkroeg met een biljart in het midden, dat overigens naar mij weten nooit gebruikt werd, en geen WC voor dames apart. Steevast hadden wij de laatste column van Piet Grijs en Renate Rubinstein in Vrij Nederland gelezen dus genoeg stof om het te hebben over het kabinet Den Uyl of het terrorisme van de RAF.

Daarna volgde het uitwisselen van onze plannen voor het weekend, voorzover ze met ons beperkte budget realiseerbaar waren, waarbij ik meestal voor de goedkoopste optie koos: het aanschaffen voor een tientje aan ‘stuf’ bij een illegale handelaar ergens op een bovenwoning en dat bij Mobach op zijn zolderkamer oproken alvorens weer naar de kroeg te gaan (als het er overigens nog van kwam). Jeroen deed daar niet aan mee want die bleef meestal in de kroeg hangen, het echte leven speelde zich daar immers af. De Veenendalers namen mij af en toe mee naar hun jeugdhonk in hun woonplaats waar ik de meest fantastische concerten heb meegemaakt van Herman Brood, Gruppo Sportivo en Sweet d’Buster en Jeroen al fotograferend rondliep.

Met oud en nieuw ben ik een paar keer met Jeroen, Mobach en een aantal anderen in een oude Citroen DS met een kofferbak vol drank naar Terschelling gevaren, niet om ons om de mooie natuur te bekommeren maar om de Terschellingse kroegen te bezoeken, het is daar altijd erg gezellig in de kerstperiode. Op een gegeven moment besloten Jeroen en ik onder barre omstandigheden Paal 30 te bereiken, het meest oostelijke punt van Terschelling, zeg maar het einde van de wereld. Fietsend, wandelend en de laatste kilometers op blote voeten over krakend ijs bereikten we het eindpunt om daar gezamenlijk een heupfles Beerenburg soldaat te maken. Dat soort dingen deden wij dus, jongens waren wij, maar wel aardige jongens.

Daarna ben ik Jeroen uit het oog verloren. Maar na een aantal jaren hoorde ik hem steeds vaker op de radio met zijn gedragen en sonore stem verslag uitbrengen over van alles en nog wat. Terwijl ik ingewikkelde boeken zat te bestuderen op mijn kamertje in Utrecht rapporteerde hij over de ontruiming van Amelisweerd, terwijl ik onderweg naar mijn volgende saaie IT-project in de file stond hoorde ik hem op de autoradio enthousiast achtergrond rapportages maken over de Tour de France en terwijl ik op de bank met schreeuwende kinderen om mij heen naar het vallen van de muur zat te kijken was Jeroen natuurlijk al lang ter plaatse voor een sfeerimpressie. En natuurlijk is hij altijd aanwezig bij het Boekenbal, de uitreiking van de Libris literatuurprijs in het Amstel Hotel tussen al die beroemde schrijvers of bij Pinkpop Bruce Springsteen aan het interviewen en zit hij, terwijl ik in mijn keuken dit stukje zit te typen, op Terschelling een rapportage te maken over Oeral. Zucht…

En dan nu een echte roman van zijn hand, ‘Oorlogsvrede’, 299 pagina’s diep en uitgegeven door De Arbeiderspers en met een fraaie jaren zestig omslag. Het boek bestaat uit drie delen: het eerste gaat over onze generatie die opgroeide na de Tweede Wereldoorlog en na de roemruchte jaren zestig die we net niet bewust hebben meegemaakt maar onze oudere broers en zussen wel. Heel herkenbaar. Het tweede gedeelte gaat over de Tweede Wereldoorlog en wat zich allemaal afspeelde in de beslotenheid van een onderduikers huishouden en de impact die dat ook decennia na de oorlog nog heeft en het laatste deel beschrijft het verhaal achter het verhaal, de eeuwig durende zoektocht naar onze roots. Terwijl ik de roman las dacht ik dat Jeroen een goed verhaal had bedacht maar al lezende kwam ik er tot mijn verrassing achter dat dit familieverhaal echt gebeurd is, de werkelijkheid is soms ontroerender dan je kan verzinnen. Dat voegt een interessante dimensie toe aan dit boek en geeft het verhaal diepgang, marketing technisch zou je daar wat meer mee moeten doen Jeroen. Ik heb het boek dan ook geboeid in twee dagen uitgelezen en wilde na elk hoofdstuk weten wat er in het volgende gebeurde.

Dit wordt verstrekt door het veelvuldig toepassen van dialogen en dat maakt het boek extra sterk, geen lange beschrijving maar indringende dialogen tussen echte mensen. Hoewel ik begrijp dat Jeroen dit boek in de beslotenheid van zijn geheime landgoed heeft geschreven is Jeroen toch in eerste instantie de journalist die in de kroeg, terwijl hij met anderen aan het discussiëren is, een paar notities op de achterkant van een bierviltje maakt, en daar daarna een mooi verhaal of project van weet te maken. Ik kwam hem laatst nog tegen terwijl ik in Utrecht van het station naar mijn saaie werkplek op Oudenoord liep vlak voor het muziekcentrum Vredenburg, hij op de fiets op het drukste fietspad van Nederland en ik wachtend om te kunnen oversteken, ‘Hééé Gerard’ riep hij, en hij was alweer op weg naar een nieuwe afspraak in een of andere Utrechtse kroeg, waarschijnlijk voor een diepte interview, Café De Vriendschap bestaat niet meer dus daar zal het vast niet geweest zijn.

De Rijn bij Rhenen is sedert naar het Westen blijven stromen en de mensen zijn blijven voorttobben. Ook de zon komt nog op en iedere avond krijgen wij van Jeroen het Nieuws van den Dag nog. Zijn bestemming in Friesland is mij altijd onopgehelderd gebleven.

De liftster

Gehandicapt vanwege het ontbreken van een navigatiesysteem en omdat de Grieken de meeste wegwijzers voor de niet Grieken onleesbaar hebben gemaakt, vonden we na wat zoeken dan toch eindelijk de weg door de Kourtaliotiko canyon die ons naar het vliegveld van Hiraklion zou brengen. Aan het begin van de canyon stond een vrouw te liften die onderweg was naar Rethimnon en omdat we daar toch langs kwamen besloten we haar mee te nemen.

De liftster vertelde ons dat ze onderweg was naar de dierenarts in Rethimnon omdat haar kat de dag daarvoor als gevolg van kanker bij de dierenarts was overleden, ze was nu onderweg om hem op te halen en te kunnen begraven bij haar onderkomen in de canyon. Ze vertelde dat ze uit Duitsland kwam en, na jaren over de hele wereld te hebben gezworven, zo’n 10 jaar geleden had besloten op Kreta in een natuurgebied te gaan wonen, dit omdat dit een van de weinige plekken is in Europa waar dat nog kan. Ze woonde eerst in een hut bij de Kourtaliotiko rivier maar verhuisde dit voorjaar noodgedwongen, vanwege de zware overstromingen die haar onderkomen volledig hadden weggevaagd, naar de naast de canyon liggende berg Kouroupa, een beschermd natuurgebied. Gelukkig had ze nog wat spullen kunnen redden maar haar buurman was toen alles kwijt geraakt en bezat na de overstroming alleen nog maar het paar sokken dat hij aanhad, een grote hoeveelheid water was plots door de canyon naar beneden gekomen en had onderweg alles vernietigd.

Kourtaliotiko canyon before the flooding spring 2019

De liftster is dus niet de enige die in de mooie natuur van Kreta op een afgelegen plek een teruggetrokken leven leidt. Op mijn vraag waar ze van leeft vertelde ze dat ze voedsel verzamelt in de natuur om haar heen of door naar een stad of dorp te gaan om bij de bakker oud brood of bij restaurants restafval te vragen, de Westerse toeristen gooien erg veel weg. Kleding en andere spullen die ze nodig heeft om te overleven haalt ze uit de afvalcontainers langs de weg, je ziet inderdaad als je daar bent veel mensen in de afvalcontainers langs de kant van de weg snuffelen. Ook vertelde ze dat er kerkelijke organisaties zijn waar je gratis kleren kunt krijgen. Eén keer per jaar komt de politie langs en wordt ze meegenomen voor verhoor maar omdat ze Duitse is en ingezetene van de EU en niets verkeerds heeft gedaan kunnen ze haar niet lang vasthouden.

Ze zag er niet goed uit, was erg mager, had een slecht gebit en moest regelmatig hoesten. Ik vroeg haar daarom hoe het met haar gezondheid was. Ze vertelde niet zo lang geleden bij een arts te zijn geweest en die had gezegd dat ze waarschijnlijk een allergie had of psychische problemen maar dat hij haar vanwege het gebrek aan urgentie niet meteen kon helpen. Ze kon wel een nieuwe afspraak maken voor over een half jaar. Met haar ouders, die in Duitsland wonen had ze al jaren geen contact meer gehad, haar moeder had haar jaren gelden nog wel eens opgezocht maar haar vader nooit. Inmiddels waren beide te oud om haar te kunnen bezoeken en met haar andere familie had ze geen contact. Ze stond er dus alleen voor met als enige gezelschap haar katten.

Crete hippies living in the creeks and along the river at the Kourtaliotiko Gorge before the flooding spring 2019

De kat die net was overleden was sinds het begin van haar bestaan in Kreta, dus al meer dan 10 jaar, bij haar geweest en volgens haar een heel bijzondere kat: een kruising tussen een straatkat en een siamees en daarnaast ook nog eens vegetariër. De kat beschermde haar ‘s nachts tegen bijvoorbeeld slangen, haar kat had op een gegeven moment een slang van wel twee meter aangevallen en gedood. Alle andere wilde katers die daar woonden waren verliefd op haar, meestal had har kat dan ook meerdere ‘lovers’. Zij niet, ze was altijd alleen en had slechts sporadisch contact met haar buren en daartussen, vertelde ze, zaten helaas ook minder aardige mensen, een buurman had zelfs een tijd terug een van haar katten vergiftigd! Maar gelukkig had ze voor haar persoonlijke veiligheid nooit bang hoeven zijn.

En dan was ze nu onderweg om haar dode kat op te halen. Ze had een tas bij zich om haar mee te nemen en was van plan deze met de lokale bus terug te vervoeren en dicht bij haar woonplek te begraven. In Rethimnon hebben we haar afgezet bij de dierenarts en haar veel sterkte gewenst. Nadat ze uitgestapt was bleef er in de auto een vreemde geur hangen die me deed denken aan de indringende geur die ik steeds rook als ik in India was en die de hele tijd in je neus blijft hangen net als een liedje dat maar niet uit je hoofd wil verdwijnen.

Hippie living on Kouroupa mountain, not the one described in this story…

Chania

Kwam deze graffiti tegen in Chania, John Lennon zou het er waarschijnlijk mee eens zijn geweest.

Kreta heeft dit voorjaar flink last gehad van zware regenval en dat is met name in de bergen goed te merken, veel wegen zijn er slecht aan toe en het herstel gaat waarschijnlijk nog jaren duren. In een touristenstad als Chania merk je daar dan weer niks van.

Ook economisch grote verschillen tussen de armoede in de kleine dorpjes in het zuidwesten van Kreta en de toeristen resorts langs de noordkust. Zit hier Grand ◇ Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer te lezen tussen busladingen Scandinaviers die door TUI ‘s nachts uitgebraakt worden voorzien van ratelend lawaai makende rolkoffers en een goed gevulde portemonnee. Heel herkenbaar zoals hij over het massa tourisme in Venetië schrijft.

De andere kant is dan weer de jonge Griekse die een winkeltje runt in het bergdorpje Perivolia en nauwelijks daarvan kan leven en die vertelde dat ze in Athene had gestudeerd en na mislukte pogingen werk te vinden noodgedwongen koos voor een simpel bestaan in ‘the middle of nowhere’. We kwamen haar nog tegen op het mooie strand van Elafonisos waar ze weer enthousiast haar spullen stond te verkopen. Toen ik over Jeroen Dijsselbloem begon keek ze me niet begrijpend aan, je neemt het alle burgers van een land toch niet kwalijk als een politicus iets verkeerds doet? Dat is nu, volgens haar, juist de les die de Grieken recent geleerd hebben! Ontroert door haar en haar troostende woorden wat lokaals bij haar gekocht.

Van een lezeres van mijn blog, Lydia Edelkoort-van der Vlerk, kreeg ik als reactie op deze post onderstaande foto toegestuurd, genomen in Leonidio op de Pelopponesos.

Aan verbeeldingskracht ontbreekt het de Grieken in ieder geval niet, alleen het omzetten daarvan naar de praktijk is best wel een dingetje. In Grand ◇ Hotel Europa van Pfeijffer las ik tot nu toe niets over de strijd tussen mannen en vrouwen om de macht, daarvoor moet je tocht echt op deze website zijn.

Trying to escape Earth

While hundreds of humans are trying to escape Earth by climbing the Mount Everest, SpaceX’s Falcon 9 launched 60 Starlink satellites to orbit with the ambition to have 12.000 satellites in orbit next year for continuous coverage and controle of the most populated areas on Earth, others companies have similar plans to prevent space from becoming to crowded by humans.

Meanwhile, the Tesla Roadster, which was send to space by the owner of the Space X programme Elon Musk, one of the richest persons on Earth worth 18.1 billion USD. On February 6th 2018 the Roadster was 326,978,460 km (18.18 light minutes) from Earth moving toward Earth at a speed of 24,858 km/h and 218,747,154 km (12.16 light minutes) from Mars, moving toward the planet at a speed of 42,756 km/h. No news received on the physical and mental health of the Tesla Roadster driver Starman who is now almost 16 months in orbit driving his car around the sun.

At the same time the American diver Victor Vescovo, an American private equity investor, broke the record for deepest submarine dive ever, he traveled seven miles down to the deepest part of the ocean, Mariana Trench in the Pacific and found a plastic bag at the bottom of the ocean. Victor served 20 years in the U.S. Navy Reserve, retiring in 2014 as a Commander (O-5). In 2017, Victor Vescovo earlier became the 12th American to complete the “Explorer’s Grand Slam” which requires climbing the highest peak on all seven of the world’s continents including the Mount Everest, and skiing at least 100 kilometers to both the North and South Poles. He is also an instrument-rated, multi-engine jet and helicopter pilot.

Gérard La Lune – May 26th 2019 – Space reporter

Europa en de stier

Soms moet je, als je het niet meer weet, terug naar de oorsprong en die van Europa is gelegen in de Griekse mythologie in het verhaal van Europa en de stier. Europa was de moeder van Koning Minos van Kreta. De god Zeus, getrouwd met Hera, was nogal gecharmeerd van Europa en besloot op de aarde af te dalen om daar, getransformeerd tot stier Europa, te gaan verleiden. Toen Europa de prachtige witte gespierde stier zag was ze meteen gecharmeerd van hem, aaide hem en ging uiteindelijk op hem zitten. Zeus zag zijn kans en rende met haar op zijn rug naar zee en zwom naar Kreta waar hij zijn identiteit onthulde en de liefde met haar bedreef. Onduidelijk is of dat nu met of zonder haar toestemming was maar het was vanuit Zeus gezien in ieder geval overspel en van Europa gezien in ieder geval ontvoering en misleiding. Het resultaat daarvan was een zoon, Minos. Later trouwde ze met Koning Asterius van Kreta die haar zoon Minos adopteerde en hem later als Koning van Kreta opvolgde.

Samenvattend is Europa dus door Zeus misleid, ontvoerd, verkracht en met een kind achtergelaten, door met een ander te trouwen kreeg haar zoon de kans maatschappelijk succesvol te zijn. Door het zo samen te vatten en de goden uit het verhaal weg te laten wordt het een universeel verhaal over slachtofferschap en daderschap maar ook over slachtoffers die door anderen geholpen worden: Koning Asterius trouwde met de alleenstaande moeder Europa en adopteerde haar zoon Minos. Dit verhaal gaat dus ook over hoop. Het mythe van Europa en de stier kent vele varianten en is voor velerlei uitleg vatbaar maar gaat natuurlijk in essentie over de verhouding tussen de man en de vrouw en de rol die macht daarbij speelt.

Een moderne variant hierop is de stier gemaakt door de kunstenaar Arturo Di Modica, die in New York op Wallstreet staat. Di Modica is een van oorsprong Italiaanse kunstenaar die dit beeld in 1989 illegaal op Wallstreet zette als symbool van de sterkste en macht van het Amerikaanse volk. Deze kunstvorm wordt ook wel ‘guerrilla art’ genoemd en deze kunstvorm heeft als doel door middel van kunst impact te hebben op de toeschouwer, de stier dus als symbool voor macht en dominantie en geplaatst voor de beurs op Wall Street. In 2017 gebruikte de kunstenares Kristen Visbal dezelfde kunstvorm, overigens deze keer wel met toestemming van de autoriteiten, door tegenover de stier een nieuw beeld te zetten: Fearless Girl. Di Modica heeft nog geprobeerd dit beeld te laten verwijderen wat natuurlijk in strijd is met de gedachte achter guerrilla art. Momenteel is n.a.v. Fearless Girl de stier en de Europa zelfs het symbool geworden van de Occupy-beweging.

Europa is dus een vrouw en staat voor menselijke waarden en uiteindelijk de hoop op een betere toekomst. Europa en de stier zouden dus een mooi symbool voor Europa kunnen zijn. Ik ken eigenlijk maar drie symbolen voor Europa: de blauwe vlag met de sterren, de Euro en de ‘Ode an die Freude’ uit Beethoven’s negende symfonie. Volgend jaar vieren we dat we sinds de Tweede Wereldoorlog 75 jaar vrede binnen Europa hebben, de oorlog op de Balkan en de strijd om de Oekraïne even buiten beschouwing latend. Dat er in die 75 jaar vrede is geweest is het gevolg van de samenwerking tussen de voormalige vijanden in Europa die uiteindelijk gestalte kreeg in de EU.

Mensen die tegen Europa zijn begrijpen niets van onze geschiedenis en de risico’s die ze nemen als ze de anti Europa partijen de kans geven het EU project af te breken. Zowel bij de linkse als de rechtse politieke partijen heerst momenteel een anti Europa sentiment terwijl de middenpartijen zich niet ronduit voor de EU durven uitspreken, bang als ze zijn voor de ‘vox populi’, het politieke klimaat in Europa is aan het veranderen.

Václav Klaus en de Nation State

Gisteren naar de Renaissancelezing geweest georganiseerd door het Renaissance Instituut, het wetenschappelijk bureau van Forum voor Democratie, verzorgd door de Tsjechische politicus en schrijver Václav Klaus. Klaus is president van Tsjechië geweest tussen 2003 en 2013 en leidde samen met de inmiddels overleden Václav Havel het verzet tegen het communisme destijds, tevens was hij de belangrijkste trekker van de “Fluwelen Revolutie”, de vreedzame splitsing tussen Tsjechië en Slowakije in 1993. Niet de minste dus.

Tegenwoordig is Václav Klaus een fanatiek tegenstander van de, in zijn ogen, ondemocratische Europese Unie en kritisch ten opzichte van de klimaatbeweging die forse maatregelen wil nemen omdat het anders met ons klimaat verkeerd afloopt. Reden voor het Renaissance Instituut hem voor een lezing in Amsterdam uit te nodigen en voor mij om mij aan te melden om zijn lezing bij het Renaissance Instituut bij te wonen. Tevens een mooie kans om mij tussen de aanhangers van het Forum voor Democratie te begeven en er achter te komen wie dat zijn en wat hen beweegt. In eerste instantie zou de lezing in de Rode Hoed worden gehouden maar vanwege de grote belangstelling weken ze uit naar het Muziekgebouw aan het IJ.

Het Muziekgebouw zat gisteravond redelijk vol en zowel voor als na de lezing kreeg ik de kans met aanhangers van het Forum voor Democratie, voor wie dit natuurlijk een thuiswedstrijd was, te praten. Bekende Forum voormannen als Thierry Baudet en Theo Hiddema liepen er rond evenals de voormalig CDA staatssecretaris Henk Bleeker die het zichtbaar goed met Baudet kon vinden. Grote afwezige was Paul Cliteur, voorzitter van het Renaissance Instituut, hij had zich afgemeld.

Ik vond de sfeer goed maar ook ingetogen, geen uitbundige ovaties tijdens en na afloop van de lezing maar een bescheiden applaus als Klaus weer eens wat had gezegd dat de zaal aansprak. Het publiek bestond voor 90 % uit mannen en onder de 10 % vrouwen vooral keurig geklede jonge dames. De mannen waren voor het merendeel slecht gekleed en wat ouder maar toch waren er ook een groot aantal jongeren, ik schat wel 30%, de leden van Forum voor Democratie waren daar erg enthousiast over. Een vader die zijn zoon mee had genomen vertelde mij dat hij op school er last had dat hij voor Forum is en dat een docent hem daar steeds op aansprak, dat is natuurlijk een slechte zaak. Ik ben erg voor vrijheid van meningsuiting en als docent ben ik zelf altijd blij als een student überhaupt een mening heeft.

Aan het begin van de avond werd door degene die Václav Klaus introduceerde een link gelegd met Pim Fortuyn die in 2002 op dezelfde avond als deze lezing (6 mei) in Hilversum werd vermoord waarmee de link werd gelegd tussen Forum en Pim Fortuyn. Ik zou zelf zeggen dat Forum voor Democratie de derde generatie ‘Nation State’ partij van Nederland is, eerst had je Pim Fortuyn, daarna Geert Wilders en nu Thierry Baudet en alle drie deze partijen willen opkomen voor de eigen bevolking, zijn tegen grote internationale instituties, massa immigratie en een teveel overheidsbemoeienis.

Daarbij zou je kunnen stellen dat elke nieuwe versie van deze ‘Nation State’ partijen weer geleerd heeft van de fouten van de vorige en beter georganiseerd is. Het Renaissance Instituut en de cursussen die zij voor jongeren organiseren is daar een voorbeeld van. De groep rond Pim Fortuyn en Geert Wilders hebben in het verleden dan wel veel stemmen getrokken maar nooit iets bereikt. De doelgroep die Forum bedient is ook duidelijk anders. Een van de aanwezige die ik sprak noemde Forum voor Democratie de partij voor de middenstander, de MKB’er en de ZZP’er, en hij stelde dat je dan een groot gedeelte van het electoraat hebt. Grof gezegd richt de PPV zich op de onderkant van de samenleving terwijl Forum zich op de VVD richt en op de middenklasse die werkt, zie de recente gemeenteraadsverkiezingen. Een partij om rekening mee te horen dus.

En dan het verhaal van Václav Klaus. In 1998 kwam zijn zijn boek ‘Renaissance’ uit, dit bestaat uit 29 essays en speeches die gaan over economische hervormingen, ecologische politiek, de toekomst van Europa en de relatie tussen kunst en tolerantie. Volgens de aankondiging van het Renaissance Instituut zou zijn lezing zich richten op de grote thema’s van deze tijd: immigratie, identiteit en democratie en dat klopte ook, aan het begin van de lezing zei hij dat zijn grote thema’s vrijheid en het klimaat zijn. Over dat laatste ging het de hele avond, over het klimaat heb ik het verder niet meer gehoord.

Zoals ik al eerder zei is het grote thema van Václav Klaus, maar ook van Forum en al die andere nationalistische partijen in Europa. de ‘Nation State’ en je zou de huidige Brexit crisis makkelijk ook onder dit kopje kunnen scharen. Klaus gebruiken zelf in zijn lezing dit begrip ‘Nation State’ waaronder wordt verstaan een staat waarvan de grote meerderheid van de mensen dezelfde cultuur hebben, dezelfde taal spreken en dezelfde afkomst hebben, en zich daar ook van bewust zijn, een staat dus die bestaat uit één dominante ethnische groep. Ik zou dat willen typeren als een nostalgisch verlangen naar vroeger die de huidige realiteit van Europe ontkend.

De rode draag van Václav Klaus gedurende de ;ezing was dat hij als president van Tsjechië ervoor heeft kunnen zorgen dat Tsjechoslowakije, na decennia onder het juk van Moskou te hebben geleefd, zich los heeft kunnen maken van de Sovjet Unie en daarna de afsplitsing van Tsjechië en Slovenië heeft kunnen realiseren waarbij hij geen ander keus had dan toe te treden tot de EU waardoor het ene totalitaire systeem voor het andere is vervangen. Hij verwees daarbij naar een uitspraak van de Hongaarse president Viktor Orbán die een parallel ziet tussen de voormalige “Homo Sovieticus” en de huidige “Homo Brusselicus”. Viktor Orbán en Václav Klaus zitten wat dat betreft op één lijn: nationale staten moeten weer autonoom worden en niet bestuurd vanuit overkoepelende instituties, daar hebben ze zich tijdens de Sovjet periode juist tegen verzet: het gedomineerd worden door anderen en zelf niet kunnen beslissen.

Václav Klaus ziet de teloorgang van de Nation State als een aanval op de vrijheid van de burger. De EU verzwakt de Nation State door het streven naar gelijkheid zoals bijvoorbeeld de gender beweging doet, hij ziet die beweging als een aanval is op het traditionele gezin. Ook de MeToo beweging is daarvan een voorbeeld, deze beweging veroorzaakt angst en spanningen in de samenleving. Zijn grote thema echter is de massa-immigratie, wat volgens Klaus wat anders is dan de individuele immigratie waar hij weer vóór is (snap ik niet). De EU is volgens hem helemaal niet tegen massa immigratie maar juist daarvoor omdat deze zorgt voor verzwakking van de Nation State door de invloeden die vanuit buiten Europa binnen komen en onze eigen identiteit verzwakken en dus de macht van de EU vergroten. Donald Trump is daarbij zijn grote voorbeeld omdat die momenteel dit probleem in eigen land flink aanpakt geholpen door zijn electoraat.

Als één van de leiders van de fluwelen revolutie destijds in Tsjechië is hij extra sensitief als het gaat om het signaleren van dit soort ontwikkelingen: hij heeft het allemaal al een keer eerder meegemaakt en waarschuwt ons dat het verder gaan met het Europese project de EU in de richting stuurt van een totalitaire staat waarbij ‘Brussel’ ongekende macht heeft en democratische controle ontbreekt. Voor Moskou is hij opvallend milder, hij is tegen het demoniseren van Rusland en pleit voor meer respect: Rusland is al lang geen Marxistische staat meer en hij heeft begrip voor de inmenging van Rusland in de Oekraïne en de Krim vanuit historische redeneren maar ook vanwege het feit dat de Oekraïne een zogenaamde ‘Failed State’ is waarbij het leiderschap zijn eigen zaakjes niet goed op orde heeft.

De lof voor Donald Trump en Vladimir Putin vind ik zorgelijk. Zowel de US als Rusland hebben vanuit economische overwegingen belang bij een zwakkere EU en pleiten voor een verzwakking van de EU en dat speelt beide in de kaart. Ook China zal hiervan willen profiteren en dat doen ze al door bilateraal zaken te doen met EU landen als Italië.

Tot nu toe hoopte hij dat de ogen van de Europeanen geopend zouden worden na de verschillende EU-crisissen die er de afgelopen decennia zijn geweest zoals de schuldencrisis, de Griekse crisis en dan nu de Brexit. Helaas tot nu toe zonder echte impact op de acceptatie van de EU door haar burgers. Wel heeft hij hoop dat de opkomst van partijen zoals Forum in de verschillende EU landen voor een kentering zal zorgen, de Europese renaissance realiseren is echter een verandering die tijd kost en niet via een revolutie gerealiseerd wordt. Wat daarbij niet helpt is dat samenwerking tussen gelijkgezinde partijen in de EU niet werkt, er zijn al eerder pogingen tot samenwerking gedaan waarbij hij zelf ook betrokken was maar dat heeft tot nu toe geen resultaat gehad. Klaus suggereerde wel dat één sterke Europese leider wellicht een en ander zou kunnen versnellen, met een knipoog naar Thierry Baudet die voor hem zat.

Mijn conclusie na deze avond is dat er in Europa een steeds grotere groep burgers is die de voordelen niet zien van het Europese project en zich steeds professioneler en effectiever gaan verzetten. De leden van Forum die ik voor en na de lezing sprak hebben het gevoel dat er in Brussel, maar ook in Den Haag, over maar niet door hen beslist wordt terwijl die beslissingen steeds meer invloed hebben op hun dagelijkse leven. Er is dus een noodzaak tot democratisering van de EU-instituties. Het terugdraaien van eerder beslissingen in de EU is, zoals nu blijkt bij de Brexit, is echter niet zo makkelijk, we zullen het moeten doen met het doorvoeren van hervormingen om te voorkomen dat er nog meer landen uit de EU stappen.

Helaas staan partijen als Forum niet erg open voor hervormingen omdat zij inspelen op de gevoelens van onvrede onder de burger en dit niet onderbouwen met rationele argumenten. De ontevreden burger wil actie en wel meteen. Aan de andere kant kanaliseren dit soort bewegingen ook de onvrede en brengen ze naar boven wat er speelt in de samenleving en is het goed hiernaar te luisteren en er iets mee te doen. Zoals Václav Klaus stelde: niet demoniseren maar respecteren van al die onvrede en er geen predicaat populisme aanhangen want dan bereik je niets. Zoals ik gisteren ondervond in het Muziekgebouw is dat goed mogelijk.

Opvallend overigens dat onze Minister van Financiën de CDA’er Wopke Hoekstra zowat gelijktijdig aan deze lezing tijdens de Humboldt-lezing in Berlijn over Europa een tegengestelde positie inneemt, hij pleit juist voor een meer ‘Europese manier van leven’ en veel nauwer samenwerken binnen Europa rond migratie, klimaat, buitenlandpolitiek en defensie. Dwarsliggers in de EU moeten de wacht aan worden gezegd: wie zich niet aan de EU-afspraken houdt, moet geen subsidie meer krijgen en landen die geen migranten willen opnemen, moeten de Schengenzone maar verlaten.

Voor de kiezer wel zo duidelijk: eindelijk liggen er duidelijke en heldere standpunten op tafel en is er wat te kiezen…

Waarom ging het mis tussen de US en China?

Vorige week kwam het bericht uit Washington dat de VS en China in de finale fase zaten van de onderhandelingen over een handelsakkoord: ‘The endgame’ werd er zelfs geschreven. De Chinese vice premier Liu He zou a.s. donderdag naar Washington gaan voor de laatste gesprekken en volgens de media was een handelsakkoord dichtbij, het zou voornamelijk nog gaan over de de toegang van de Amerikanen tot de cloud en dat probleempje was volgens de Amerikaanse media blijkbaar bijna opgelost.

Tot plots gisteren, 5 mei 2019, het bericht kwam dat de onderhandelingen stroef verlopen omdat volgens Trump de Chinezen opnieuw willen onderhandelen, er is dus iets flink mis gegaan vorige week aan de vooravond van nieuwe onderhandelingen in Washington. De door Trump aangekondigde tariefsverhoging van 10 naar 25 % voor hoog technologische producten is nogal wat en heeft de onderhandelingen over een handelsakkoord in een ander vaarwater gebracht. Blijkbaar voelt Trump zich sterk genoeg deze stap te zetten na al dat positieve nieuws vorige week over de Amerikaanse economie maar het is tegelijkertijd een risico, Chinese tegenmaatregelen kunnen grote impact hebben op elkaars en de wereldeconomie, spelen met vuur dus!

Het zou me niet verbazen als dit conflict ontstaan is tijdens de gesprekken over de cloud vorige week, hierbij gaat het immers om hoog technologische producten, de productcategorie waar de tariefsverhoging zich op richt en die de sleutel zijn voor toekomstige welvaart. Denk aan de 5G technologie van Huwai maar ook de voorspong op het gebied van quantum computers, de invoering van de nieuwe versie van het internetprotocol en artificial intelligence die de komende jaren een enorme impact zullen hebben op de wereldeconomie. Het land dat op de digitale snelweg de beste infrastructuur heeft loopt voorop en heeft de toekomst en dat is momenteel niet de VS maar China. Dat probleem los je overigens niet op door een handelsoorlog maar door te investeren in innovatie en daarin koopt de VS hopeloos achter.

China heeft al laten weten te overwegen vice premier Liu He a.s. donderdag niet naar Washington te sturen en tevens met economische tegenmaatregelen te komen. Ik ben benieuwd hoe de beurs daar vandaag op gaat reageren, de Chinees beurs is in ieder geval vanmorgen al meer dan 6 % gedaald en de Europese beurzen met ongeveer 2%, het wachten is nu op de Amerikaanse opening.