About Gerard Geerlings

Website van Gerard Geerlings, socioloog, woont in Amersfoort en schrijft online sociofietjes, kijkend naar de samenleving vanuit een sociologisch en filosofische invalshoek over o.a. de digitale samenleving, de troost van kunst, praktische levenskunst en actuele politieke onderwerpen.

Q1 2019: op weg naar een recessie?

18 februari 2019.

Terwijl de Britten allerlei pogingen wagen handelsverdragen af te sluiten met landen buiten de EU zoals China en Japan besluit de Britse Minister van Defensie Gavin Williamson’s het vliegtuigschip de HMS Queen Elizabeth naar de Pacific voor de kust van China te sturen en schrijven de UK Minister voor Buitenlandse zaken Jeremy Hunt en de Minsiter voor Internationale handel Liam Fox een onbeleefde brief naar Japan die de relatie met beide landen flink onder druk zet. Lastig dit soort acties als je aan het onderhandelen bent.

Het lijkt wel of de Britten niet beseffen dat hun positie op het wereldtoneel als globale speler recent flink onder druk is komen staan en dat als je iets wilt bereiken in onderhandelingen dit een integrale aanpak vergt. Dit soort signalen tonen aan dat de regering May blijkbaar niet meer ‘in controle’ is en geen regie meer voert over wat er momenteel allemaal gebeurd. Het aantal handelsverdragen dat tot nu toe is afgesloten blijft ver achter bij wat eerder voorspelt was. Vorige week was er wel een verlenging van een handelsakkoord met Zwitserland maar dat was te verwachten want de Zwitsers zullen natuurlijk graag al die banktegoeden van Engelse banken op hun rekeningen bij geschreven krijgen van Britten die hun kapitaal elders willen veiligstellen, de geschiedenis herhaalt zich…

Tegelijkertijd is het ook hommeles binnen de Labour party van Jeremy Corbyn, 7 parlementsleden van Labour besloten vanmorgen uit de partij te treden vanwege de houding van Corbyn ten aanzien van de Brexit maar ook vanwege zijn lakse houding ten aanzien van het antisemitisme binnen zijn partij. Getalsmatig maakt het allemaal niet uit wat betreft de stemverhoudingen in het parlement ten aanzien van de Brexit maar het toont wel aan dat het hele politieke spectrum in de UK nu zwaar onder druk staat.

17 februari 2019.

Nog zes weken te gaan voor Q1 2019 en eveneens nog zes weken te gaan voor de Britten de EU gaan verlaten, althans dat is volgens Theresa May nog steeds het plan. Waar de onderhandelingen tussen de US en China zich voornamelijk afspelen aan de vergadertafel en nog niet direct te merken zijn in dagelijkse leven van de burger is dat bij de Brexit wel het geval. Gisteren werd bekend dat het eerste Britse bedrijf, de luchtvaartmaatschappij Flybmi, er mee stopt met als belangrijkst reden de onzekerheid die de Brexit met zich meebrengt en de gevolgen daarvan voor hun bedrijfsvoering, met name het vervallen van de rechten om te mogen vliegen op Europese bestemmingen worden genoemd. Bij Flybmi werken 376 werknemers en ze voeren per week zo’n 600 vluchten uit. Uit Downingstreet kwam direct met reactie naar buiten waarbij werd opgemerkt dat de Brexit niet de enige reden is voor Flybmi en dat het al langer slecht gaat in de sector van de middelgrote vliegtuigmaatschappijen.

Een ander fenomeen is dat een aantal vooraanstaande Brexit aanhangers hun privé belangen veilig stellen. Neem James Dyson, CEO van Dyson Ltd. groot geworden door het uitvinden van de Dyson vacuüm cleaner en die een vermogen heeft van 5,6 miljard dollar heeft recent het hoofdkantoor van zijn bedrijf verplaatst naar Singapore en 100 back office banen naar India en Tsjechië. Of Jimmy Ratcliffe, eigenaar van de Ineos Chemicals Group met een vermogen van 12,3 miljard dollar, die zijn hoofdkwartier naar Monaco heeft verplaatst waardoor hij 4 miljard minder belasting hoeft te betalen. Beide heren zijn fervent Brexit aanhangers die nu dus het zinkende schip verlaten. Waarschijnlijk zijn nu veel Britten bezig hun privé belangen veilig te stellen. Waar Theresa May uitblinkt in besluiteloosheid hebben deze heren er geen moeite mee besluiten te nemen die tegen hun principes ingaan.

16 februari 2019.

Gisteren was er de geplande ontmoeting tussen de Amerikanen, die onderhandelen in Peking over een handelsakkoord en President Xi Jinping. Ik heb over de ontmoeting geen foto’s of details op het internet aangetroffen maar wel een overzicht van Bloomberg met de officiële standpunten na afloop, de Chinese standpunten komen van het persbureau Xinhua.

Geen gemeenschappelijke verklaring na afloop van de ontmoeting maar een herhaling van standpunten waarbij zowel China als de US zeggen te streven naar een gezamenlijke ‘memorandum of understanding’ maar waarvan de scope blijkbaar nog niet helder omschreven is. Terwijl de Chinezen het hebben over consensus over de belangrijkste issues ontbreekt dit aan de US kant. De Amerikanen van hun kant hebben veel aandacht voor het handelstekort en willen graag dat China het handelsoverschot oplost door aankopen van China in de US, geen vermelding hiervan aan de Chinese zijde.

Overigens heb ik op deze blog op 6 januari, voordat de US – China onderhandelingen begonnen, ook zo’n overzicht gepubliceerd  ‘Beijing and Washington Frame Trade War Talks Differently’ Blijkbaar zijn er de afgelopen vier weken een aantal onderwerpen van de agenda afgevoerd: ik lees in ieder geval niets meer over de Chinese regulering rond Fentanyl, de Qualcomm – NCP deal, Noord Korea en de Chinese ‘One China policy’ met betrekking tot Taiwan die toen in het overzicht stonden. Hetzelfde geldt overigens voor de problemen met betrekking tot Huawei die alleen maar groter zijn geworden. Blijkbaar kiezen beide partijen nu voor een meer pragmatische benadering en hebben ze een aantal hete hangijzers ut het vuur gehaald.

Wat wel duidelijk is af te leiden uit dit overzicht is dat de US momenteel de vragende partij is en China vrij gemakkelijk een aantal toezeggingen kan doen op het terrein van bijvoorbeeld technologie transfer, IPR en cyberwar; de Chinese technologie verandert momenteel sneller omdat zij nu innovatiever zijn dan de Amerikanen. Een maatregel die je nu neemt is binnen een jaar al niet meer effectief omdat de Chinezen er ondertussen vast wel iets nieuws op verzonnen hebben dat deze maatregel teniet doet. Volgende week gaan deze onderhandelingen verder in de US.

15 februari 2019.

Vandaag aandacht voor twee zaken die spelen en die alles te maken hebben met democratie en macht:

  1. Vandaag heeft Donald Trump de noodtoestand uitgeroepen om budget te krijgen voor het bouwen van een muur tussen de VS en Mexico. De congres gaat volgens de Amerikaanse grondwet over de begroting en bepaalt hoe het Witte Huis overheidsgeld mag besteden. Alleen in het geval van een noodtoestand kan de president hiervan afwijken en zelf bepalen wat er met het geld gebeurd. Trump heeft 5,7 miljard nodig en met deze maatregel kan hij het Congres passeren. `Door het uitroepen van de noodtoestand gebruikt Donald Trump dit middel voor zijn eigen politieke doelstelling terwijl er momenteel geen echt reëele bedreiging voor de US is.
  2. Gisteren was er een stemming in het lagerhuis in de UK over de Brexit waarbij Theresa May niet aanwezig was. Formeel hoeft ze dat ook niet maar op het moment dat een land in rep en roer is en afstevent op een economisch debacle moet je als regeringsleider toch je verantwoordelijkheid nemen en maatregelen nemen? Het zijn puur politieke redenen die haar bewegen niets te doen zonder aan het landsbelang te denken.

Machtsmisbruik dus door regeringsleiders die democratisch zijn gekozen en er alles aan doen hun positie te behouden of te versterken ook al moeten ze daarbij ondemocratische middelen gebruiken. Hieronder een citaat van de Griekse filosoof Xenophon, een leerling van Socrates, over zijn visie op het verschijnsel macht:

“Socrates zei dat gezagsdragers niet de heren zijn die de macht bezitten en al evenmin zij die door een toevallige meerderheid of door het lot zijn verkozen; en zeker niet die met geweld en bedrog het roer grepen. De macht is uitsluitend in handen van wie daarmee om weet te gaan. Telkens wanneer iemand beweert dat het de taak van de machthebber is te bevelen wat er moet gebeuren, en die van de onderdaan om te gehoorzamen, maakte Socrates er hem op attent dat de vakman het voor het zeggen heeft op het schip, terwijl de eigenaar ervan en de passagiers de vakman dienen te gehoorzamen,”

14 februari 2019.

Gisteren was Mark Rutte in Zürich waar hij voor het Zwitserse Europa Institut de Churchill-lezing gaf. We hebben er lang op moeten wachten maar nu dan eindelijk een visie van Mark Rutte op de wereld en met name de EU. Met zijn analyse ben ik het wel eens, hij beschrijft de grote veranderingen die er momenteel op de wereld plaats vinden en schetst een wereld waarin macht de drijvende kracht is achter veranderingen en dat wij ons als Europeanen zelfverzekerder zouden moeten opstellen, ‘Streetwise’ noemde hij dat tijdens de lezing. Volgens Mark Rutte loopt Europa het gevaar dat we op het wereldtoneel niets meer voorstellen als we ons niet zelfbewuster opstellen.

Wat ik mis in zijn betoog is echter een analyse waar Europa voor staat, wat zijn onze USP’s eigenlijk als je die vergelijkt met bijvoorbeeld de VS en China? Het probleem daarbij is dat er door Europa een scheidslijn loopt tussen landen die het Rijnlandse model en landen die het Angelsaksiche model aanhangen en je daarom niet kunt spreken van één identiteit maar het om twee met geheel verschillende uitgangspunten.

Het Rijnlandse model is na de tweede wereldoorlog ontstaan in Duitsland en geeft de overheid veel bevoegdheden op het terrein van de sociale voorzieningen, het openbare vervoer en het reguleren van de samenwerking tussen werkgevers en werknemers. De overheid voert daarbij de regie en het overleggen en het sluiten van compromissen is de kern van het Rijnlandse model. Het Nederlandse poldermodel is daar onze lokale uitwerking van maar zowat alle landen om ons heen zijn gebaseerd op dit model.

De US en UK zijn ingericht volgens het Angelsaksische model waarbij de vrije marktwerking centraal staat. In dit model trekt de overheid zich zoveel mogelijk terug en er is zo min mogelijk regelgeving op sociaal terrein. Onze welvaart is het grootst als bedrijven geheel vrij worden gelaten om te kunnen concurreren op de markt. Social voorzieningen en ontslagbescherming zijn er nauwelijks geregeld en daardoor zijn de inkomensverschillen groter dan bij het Rijnlands model.

Het is daarom niet toevallig dat de Brexit tussen de UK die is ingericht volgens Angelsaksiche model en de rest van Europa het Rijnlandse model aanhangt. Jeremy Corbyn van de Britse labour partij is wel voor meer rechten voor werknemers maar labour heeft in het verleden, ook als ze aan de macht waren, geen grote verandering op dit terrein doorgevoerd en heeft zich de afgelopen decennia voortdurend verzet tegen de verdere intergratie van Europa, Corbyn’s spindoctor Seamas Milne is al sinds de jaren zeventig tegen het Engelse lidmaatschap van de NAVO en de EEG, zoals het samenwerkingsverband toen nog heette. Het breken met de EU heeft sinds het ontstaan van de EU altijd op de agenda gestaan van de Britse politici van zowel labour als de conservativs en moest een keer gebeuren.

Mark Rutte zit wat dat in een spagaat, aan de ene kant is hij een groot voorstander van ons polder model dat hem successen heeft opgeleverd maar is hij ideologisch als VVD’er eveneens gecharmeerd van het Angelsaksische model. Vandaar dat hij zowel met Theresa May als Angela Merkel goed overweg kan, je zou zijn ‘Streetwise’ model dan ook als een poging kunnen zien een middenweg te vinden tussen beide modellen maar daar dat behoefte nog wel wat meer ideologische onderbouwing. Wat ons als EU doet onderscheiden van de US en China heeft volgens mij veel te maken met onze cultuur en de manier waarmee we met macht omgaan in onze samenleving en het opkomen voor de belangen van mensen die het minder goed getroffen hebben in onze samenleving.

13 februari 2019.

Goed nieuws uit China, de Amerikaanse delegatie die daar naar toe gaat om verder te onderhandelen over een handelsakkoord zal a.s. vrijdag een ontmoeting hebben met de Chinese President Xi Jinping, een teken dat het met deze onderhandelingen de goed kant opgaat, zie dit artikel ‘Chinese President Xi Jinping to meet top US delegation on Friday in pursuit of trade war deal‘ in de South China Morning Post. Tevens zal er een diner zijn in een Chinees restaurant georganiseerd door de US onderhandelaars waar ook de Chinese Vice-Premier Liu He aanwezig zal zijn die eind januari nog bij Donald Trump op bezoek is geweest.

Inmiddels horen we ook positieve geluiden van Donald Trump zelf die heeft aangegeven dat het goed gaat met de onderhandelingen en de deadline van 1 maart waarschijnlijk opgeschoven gaat worden. Het wachten is nu op de planning van een ontmoeting tussen Xi Jinping en Donald Trump die het succes van de onderhandelingen moet gaan onderstrepen. Net als bij de Brexit stevenen we hier dus af op uitstel waardoor de onzekerheid in de markt zal blijven bestaan, blijkbaar is dat voor veel partijen de beste oplossing. Overigens blijkt maar weer dat zowel bij de Brexit onderhandelingen als die tussen China en de US de relatie tussen de onderhandelaars onderling en de informele etentjes bepalend zijn voor een doorbraak, niet het formele onderhandelingsproces.

Wellicht is het verstandig ons er maar bij neer te leggen dat er de komende jaren veel turbulentie is in de wereld en niets vanzelfsprekend, op onzekerheid kan je alleen maar reageren door flexibel in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. Hoogtijdagen dus voor de risico managers, voor meer herover zie mijn blogs uit 2015 en 2016 over risico management ‘How to Manage Global Risks’ en ‘The Global Risks Index 2016: the World on the Run…’.

12 februari 2019.

Gisteravond weer een aflevering gezien van de BBC serie “Inside Europe: 10 Years of Turmoil“, deze keer met als hoofdrolspelers Mark Rutte en Angela Merkel, die buiten medeweten van Donald Tusk, een deal sloten met Turkije over de migratie van vluchtelingen waardoor ze de overige EU-lidstaten met een voldongen feit confronteerden. Een staaltje machtspolitiek van de bovenste plank maar wel effectief, als deze onderhandelingen via dezelfde Donald Tusk hadden moeten verlopen waren we nu nog bezig. Donald Tusk is daar nog steeds boos over, zo bleek uit de documentaire.

De vraag die je dan kan stellen is of er op dit moment ook zo’n initiatief loopt buiten de geëigende politieke kaders om. Theresa May af en toe naar Brussel laten vliegen is meer een spel foor de bühne dan een effectief instrument om resultaat te boeken. Maandagavond had Herman Van Rompuy, voormalig voorzitter van de Europese Commissie, in Brussel een afspraak met Theresa May’s onderminister Davos Lidington om te proberen een doorbraak in de onderhandelingen te forceren, er is dus wel iets gaande.

De truc die Mark Rutte en Angela Merkel bij de Turkije deal toepasten was, zoals het in de BBC-serie genoemd werd, ‘de sprong voorwaarts’. Door de horizon van de deal met Turkije te verbreden werd het snel mogelijk een deal te maken en niet te verzanden in detaildiscussies. Dit kan alleen als de basis een gemeenschappelijk belang is en dan heb je het niet meer over de Brexit maar over de toekomstige samenwerking tussen Brussel en Londen. Iets voor Frans Timmermans, die in de BBC documentaire ook een rol speelde, om dit te gaan trekken? Als socialistisch ‘spitzenkandidat’ een mooie kans om zich te profileren voor de Europese verkiezingen die vandaag overigens over precies 100 dagen worden gehouden.

Verder vandaag een bericht van journalist Angus Walker van ITV over UK Brexit onderhandelaar Olly Robbins die hij gisteravond stiekem heeft afgeluisterd in de bar van een hotel in Brussel waar hij zat na te praten met collega’s. Robbins had vlak daarvoor op de residentie van de Engelse ambassadeur gegeten met EU Brexit onderhandelaar Michel Barnier en de UK Brexit onderminister Stephen Barclay. Robbins vertelde volgens Angus Walker in dat gesprek dat Theresa May afstevent op optie 1) of de goedkeuring van haar Brexit-deal met de EU of optie 2) uitstel van de Brexit, een no deal optie is dus voor haar geen optie. Dit verklaart het gebrek aan voorbereiding van een no-deal scenario, dat is voor de huidige UK regering dus nooit een reële optie geweest. De parlementsleden die tegen Theresa May’s deal stemmen, stemmen dus indirect voor uitstel. Goed dat er nog journalisten zijn die de avond in hotelbars zitten in plaats van op het internet zoals de meeste journalisten tegenwoordig. Het wordt dus waarschijnlijk uitstel eind maart en daarna blijft de Brexit nog jaren op de politieke agenda staan, en steeds moeilijker te realiseren.

11 februari 2019.

Het Engelse Office for National Statistics (ONS), kwam vandaag met nieuwe cijfers: in 2018 is de UK economie met slechts 1,4 procent gestegen terwijl het het jaar daarvoor nog 1,8 procent was, de laagste stand sinds 2010. De krimp was het grootst in december en volgens het ONS met name veroorzaakt door de industrie, de auto-industrie en de productie van staal. Waar het wel goed gaat is de gezondheidszorg, de management consultancy en de IT, aldus Rob Kent-Smith vanmorgen, directeur van de ONS.

Natuurlijk doen de Britse management consultants en IT’ers momenteel goede zaken met al die veranderingen die er aankomen met de Brexit. In menig boardroom hebben consultants de afgelopen twee jaar samen met hun klanten gebrainstormd over de kansen en bedreiging van de Brexit en of dat nu een positieve of een negatieve impact heeft, voor deze sector betekent dit altijd werk. Over de groei in de gezondheidszorg weet ik maar weinig maar wellicht wordt de NHS wel meer belast met al die mensen zich zorgen maken over de toekomst en een burn out krijgen. Dat geldt overigens niet alleen voor de UK maar voor alle landen die met de Brexit te maken hebben. In onzeker tijden zijn het de goedverdienende consultants en psychiaters die de beste zaken doen.

Hierboven zo’n een plaatje van het Brexit support team van Ipsos Business Consulting over de potentiële markt voor de UK na de Brexit buiten de EU met een classificatie naar ‘proven winners’ ‘great returns’ en ‘showing promise’. Toevallig heeft de UK vandaag een ‘Post Brexit’ handelsakkoord afgesloten met Zwitserland dus er wordt wel degelijk aan dit plaatje gewerkt. Ik kan echter niet goed zijn of het karretje in de grafiek naar boven of naar beneden rijdt, meestal gaan groeicurves in dit soort grafieken rechts omhoog. Dan heb je weer een psychiater nodig om de logica achter zo’n grafiek te kunnen begrijpen…

10 februari 2019.

Een opbeurend stuk in Trouw gisteren over de mogelijk positieve kanten van de Brexit, de stelling is dat we nu teveel focussen op de negatieve gevolgen van de Brexit, maar wat als het allemaal blijkt mee te vallen en op korte termijn de Brexit leidt tot economische groei in de UK en zelfs de EU? Bij de komst van Donald Trump dachten we we ook allemaal dat dat mis zou gaan maar we moeten nu toch toegeven dat dat, in ieder geval voor de Amerikanen, een hoop voordelen heeft opgeleverd.

Volgens de theorie leidt disruptie vaak tot innovaties en is een ingrijpende verandering soms noodzakelijk om verandering te bewerkstelligen.

Feit is dat we het gewoon niet weten. De samenleving is zo complex geworden dat het erg moeilijk is de toekomst te voorspellen, er spelen zoveel factoren dat het zowat onmogelijk is voorspellingen te doen over de nabije toekomst, Je ziet dit het best naar voren komen als het gaat om de voorspellingen over de economische groei, die worden momenteel continue bijgesteld. Niet zo lang geleden was het weer voorspellen moeilijker dan het voorspellen van de economische ontwikkelingen maar dat is nu juist andersom. We weten het gewoon niet en dat is best wel een probleem.

9 februari 2019.

RTLZ komt met het bericht dat zoor sommige bedrijven de gevolgen van de Brexit nu al voelbaar zijn: “Voor deel bedrijven is brexit al over 7 dagen’. Kern van het verhaal is dat internationale vrachtvervoerders waarvan de goederen bijvoorbeeld per schip van Southampton naar Tokio, of andersom, worden verscheept daar ongeveer 38 tot 40 dagen over en nu nog niet weten wat aan invoerrechten moeten gaan betalen na de invoering van de Brexit. “Denk aan Schotse whiskey die naar Zuid-Korea gaat. Nu zitten daar geen invoerrechten op, maar na een harde brexit wel. Een zending die je had gepland voor april, wil je misschien in maart laten aankomen om miljoenen te besparen.” Zoiets is natuurlijk ook van toepassing op alle productie die de komende weken opgestart gaat worden en waarvan de doorlooptijd langer is dan het nog resterende aantal dagen tot de Brexit.

Verder vielen me deze week de berichten op over een mogelijk referendum in Ierland over de hereniging van beide Ierlanden in het geval van na een eventuele ‘no deal’. Met de Republiek Ierland gaat het economisch goed en als de Brexit tot gevolg zou hebben dat de Ieren daar veel last van hebben is zo’n initiatief te verwachten. De UK is daar natuurlijk fel op tegen want als de Ieren zoiets willen zullen de Schotten waarschijnlijk snel volgen . En wat blijft er dan over van Great Britain? Er is al een tijdje een lobby voor zo’n initiatief aan de gang gesteund door de invloedrijke Ierse lobby in het Amerikaanse congres die het de Britten wel eens moeilijk kan maken wat betreft het door de regering May fel begeerde handelsakkoord met de US.

8 februari 2019

De Europese Commissie heeft haar groeiverwachtingen met betrekking tot de economie voor de eurozone gisteren flink naar beneden bijgesteld, ons GBP gaat dit jaar niet zoals eerder gemeld 1,9 procent stijgen maar slechts 1,3 procent. Voor Nederland liggen deze cijfers gunstiger maar ook deze zijn lager, niet 2,4 procent groei maar 1,7 procent dit jaar. Als oorzaken worden genoemd de grote onzekerheden met betrekking tot het handelsconflict tussen de Verenigde Staten en China, het dalende consumenten-vertrouwen en de grote onduidelijkheden over de gevolgen van de Brexit. Waar heb ik dat eerder gehoord?

Ook gisteren, een bijgestelde verwachting voor de UK van de Bank of England die de waarschijnlijkheid op een recessie nu op 25 procent schat, tevens besloot de Britse centrale bank de rente niet te verhogen. De bank stelde eveneens dat deze bijstelling van de groeiverwachting naar beneden betrekking heeft op alle mogelijke scenario’s rond de Brexit, dus ook in het geval van een deal tussen de EU en de UK.

En daarna volgde een obligaat onderhoud van Theresa May met Jean-Claude Juncker waarna vrij snel een persbericht volgde, waarschijnlijk was dit al voor de meeting opgesteld en onderling afgestemd. Een beleefdheidsbezoekje dus, zoals Mark Rutte ook elke maandagmiddag bij de Koning op de koffie gaat.

Weer uitstel dus, terwijl alle indicatoren op rood staan nemen onze politiek leiders nog even de tijd met nog zo’n 50 dagen te gaan voor de geplande Brexit. Blijkbaar ontbreekt op dit level nog steeds het gevoel van urgentie dit probleem op te lossen terwijl we afstevenen op een recessie.

7 februari 2019, 7:30

Vanmorgen stond er een aardig stukje in De Volkskrant van Sylvia Witteman over haar kinderen die niet naar de scholieren demonstratie vandaag in Den Haag omdat één van de ouders weigerde de auto uit te lenen.

Ergens tegen zijn maar daar niet de consequenties uittrekken, zelfs niet met betrekking tot de middelen die je gebruikt om te demonstreren, een herkenbaar probleem. Dit deed me denken aan een ontmoeting die ik deze zomer had met een Engels stel tijdens het culinaire festival ‘Estivales’ in Pézenas in de Languedoc in Frankrijk waar ik eerder over schreef.

Terwijl we aan de oesters en de wijn zaten kwam er een man naast ons aan tafel zitten. ‘Where do you come from?’, vroeg hij, een mooie standaard openingszin als je om een praatje verlegen zit. Dat had hij al gedacht, zei hij lachend, toen we vertelde uit Nederland te komen. Hij zelf kwam uit Engeland, was inmiddels al een paar jaar gepensioneerd en had een eveneens Engelse vriendin die in de buurt van Pézenas woonde, na een tijdje schoof ook zij bij ons aan. Hij vertelde dat hij In de winter een paar maanden in Oost-Engeland woonde, s’ zomers bij zijn vriendin die een huis in de Languedoc bezat en de rest van het jaar vaak op vakantie ging naar Griekenland of Portugal omdat het klimaat daar aangenaam is en het leven goedkoop. Vanwege fiscale redenen dacht zij er momenteel over naar Portugal te verhuizen omdat ze daar 10 jaar belastingvrijstelling kon krijgen, ze waren daar nu op zoek naar een huis.

Dan was hij zeker niet zo blij met de Brexit, vroeg ik hem. Hij maakt nu immers intensief gebruik van het recht op vrij verkeer van personen en vestiging binnen de EU, iets waar de Brexit juist een einde aan wil maken. Hierop reageerde hij verontwaardigd, natuurlijk had hij voor de Brexit gestemd en daar stond hij nog steeds achter! Hij begon alle bekende argumenten tegen de EU te spuien: de hoge kosten voor de EU, het maandelijkse verhuiscircus Brussel – Straatsburg, de ambtelijke regelzucht, etc.. Ik reageerde daarop door te stellen dat de EU hem ook veel voordelen gaf waar hij, zoals hij juist verteld had, gebruik van maakt. Wat als we nog steeds gesloten grenzen zouden hebben in de EU, verschillende valuta, geen IBAN code, geen vrij verkeer van personen en goederen etc.? Zou hij zich dan zo makkelijk door de EU kunnen bewegen zoals hij nu deed?

Inmiddels zaten wij met een kaasplankje aan ons derde glas wijn en gaandeweg de discussie bemoeiden onze vrouwen zich er niet meer mee, verstandig wellicht maar sommige dingen moeten ook maar eens gezegd worden. Wat hypocriet om aan de ene kant je af te zetten tegen de EU en tegelijkertijd optimaal gebruik te maken van onze voorzieningen en fiscale voordelen. Daarom als uitmijter hem dan toch maar de hamvraag gesteld: waarom ging hij dan niet gewoon weer in Engeland wonen als het daar allemaal zo goed geregeld is? Van de Brexit krijgen wij zometeen allemaal last en het kan toch niet anders dat dat ook voor hem en zijn partner, zowel wat betreft bewegingsvrijheid naar de EU als fiscaal consequenties gaat hebben?Op deze laatste vraag heb ik geen antwoord gekregen, het stel stond op en vertrok.

Een ideologische afgrond had zich geopend en de tegenstellingen waren onoverbrugbaar geworden. Hun geloof in de Brexit zit blijkbaar zo diep geworteld dat het te maken heeft met hun identiteit en het voeren van een discussie op basis van argumenten heeft dan geen zin meer. Volgens mij speelt hier hetzelfde mechanisme een rol als rond Trump: je bent voor hem en kan je met hem identificeren of tegen, een middenweg is er niet. Discussies op basis van argumenten lopen dan altijd vast omdat het niet om de ratio gaat maar emoties de boventoon voeren en het is erg lastig deze te veranderen, als buitenstaander heb je daar niet veel grip op.

In mijn blog ‘De schizofrene samenleving‘ schrijf ik hier meer over.

6 februari 2019.

Vannacht sprak Donald Trump ‘The State of the Union’ af, een jaarlijks terugkerende rede voor het congres die bedoeld is om de President van de US de mogelijkheid te geven wat er het afgelopen jaar bereikt is en wat hij van plan is. Het ging dit keer vooral over het succes van zijn economische beleid, de muur met Mexico, een nieuw geplande meeting eind februari met Kim Jong-un van Noord Korea en zijn ambitie Aids uit de wereld te helpen en de prijs van medicijnen te verlagen. Als je de speech beluisterd krijg je de indruk dat het erg goed gaat met de US, is er weliswaar een probleem aan de zuidgrens en ergens in het verre Oosten maar is verder alles onder controle en zal het niet lang meer duren voor de gezondheid van de Amerikanen betaalbaar is en zijn de ergste ziektes binnenkort uitgeroeid. Een beetje kort door de bocht wellicht maar daar komt het wel op neer.

Drie dagen geleden schreef ik over de top 10 bedreigingen die de CEO’s van grote bedrijven ervaren en als je die naast ‘The State of the Union’ legt zie je geen overlap. Niks in de speech van Trump over politieke onzekerheid, handelsconflicten, de cyber aanvallen, de beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel en de investeringen in innovaties, allemaal onderwerpen die onze leiders van groet bedrijven s’nacht wakker houden. Je zou toch verwachten dat de President van de US, zelf afkomstig uit het bedrijsfsleven, deze onderwerpen op zijn politieke agenda zou zetten.

En dan gaat morgen Theresa May, waarschijnlijk voor het laatst want de tijd dringt, met de EU praten om te kijken of er beweging is te krijgen in het EU-standpunt ten aanzien van de zogenaamde ‘Backstop’ oplossing. Angela Merkel heeft gisteren een opening geboden dus er zit wat ruimte aan de EU- kant, nu is het dus de vraag of Theresa May daar gebruik van weet te maken. Als ze een creatieve oplossing weet te bedenken maakt ze zichzelf onsterfelijk en zal ze door de Britten op het schild worden gehesen als de ‘Redder des Vaderlands’. Er hangt dus veel af van de ontmoeting.

Gisteren op Facebook kreeg ik een reactie n.a.v. mijn blog gisteren over de Brexit van een Engelse collega, waar ik een tijd mee samengewerkt heb, die zich niet zo zeer zorgen maakt over de oplossing, Brexit of No deal, maar meer over de impact hiervan als alles achter de rug is. Wie er dan ook de schuld is van de Brexit, de Britten gaan de impact van de Brexit waarschijnlijk meer voelen dan wij en zullen ons het gebrek aan medewerking verwijten en dat zal de relatie tussen de EU en de UK nog decennia beïnvloeden. Een quote van mijn Britse collega: ‘My feeling is the UK people will not forgive quickly’. 

Mijn recatie daarop: ‘I personally think the European leaders should help Theresa May with getting the Brexit-deal approved because the alternative is chaos for all. And after a Brexit we will need to work together, after all the mainland is only a channel away from the UK and a no deal situation will make working together not easy the coming years…’. 

De Brexit moet niet het Versailles worden van de 21ste eeuw, het ‘Dictaat van Versailles’ , dat formeel in 1919 een einde maakte aan de Eerste Wereldoorlog, werd in Duitsland als een zware vernedering beschouwd en legde de basis voor de Tweede Wereldoorlog omdat de overwinnaars te weinig rekening hadden gehouden met de gevolgen voor Duitse de samenleving van dit verdrag, Hitler maakte daar handig gebruik van. Na de Tweede Wereldoorlog werd deze fout gelukkig niet gemaakt en hebben de geallieerde met de Marshallhulp alle partijen in Europa geholpen met de wederopbouw, ook de Duitsers.

Het heeft geen zin de schuld van de Brexit steeds bij de Britten te leggen, we zullen als Europeanen met elkaar verder moeten en een deal die de basis legt voor toekomstige samenwerking tussen de UK en EU is daarbij het beste uitgangspunt. Dan helpen dit soort uitspraken zoals van Donald Tusk niet echt om partijen dichter bij elkaar te brengen:

5 februari 2019.

Op zondagochtend kijk ik tegenwoordig naar de Andrew Marr show op BBC One omdat daar alle hoofdrolspelers in het Brexit-debat langskomen als ze wat te vertellen hebben. Afgelopen zondag begon hij zijn programma met een opvallende oproep, op verontwaardigde toon vertelde dat hij al wekenlang de EU-leiders Donald Tusk, Jean-Claude Juncker en Michel  Barnier had gevraagd voor zijn programma en dat dat stelselmatig door de EU geweigerd wordt.

Dat ben ik wel met hem eens. De Brexit-onderhandelingen hebben zich tot nu toe voornamelijk afgespeeld tussen de leiders van de EU en die van de UK en daaromheen heeft zich een media oorlog afgespeeld die zich voornamelijk heeft gericht op de eigen achterban waardoor een escalatie van standpunten is doorstaan. Het zou helpen als beide partijen in elkaars media hun positie zouden uitleggen.

In het verlengde hiervan heb ik gisteravond naar de eerste van een driedelige serie van de BBC “Inside Europe: 10 Years of Turmoil” gekeken die beschrijft hoe de EU de afgelopen tien jaar van crisis naar crisis is gestrompeld en wat daarbij de rol is geweest van de politiek leiders zoals Nicolas Sarkozy, David Cameron, Donald Tusk, Mark Rutte en Angela Merkel. Hieronder een stukje uit de samenvatting van de BBC:

European Presidents Jean-Claude Juncker and Donald Tusk reveal how Cameron negotiated with EU Leaders over the concessions he felt he needed to win the referendum – and how the Europeans saw it.

Cameron’s closest advisers – including his Press Secretary Gabby Bertin and Ambassador to the EU Ivan Rogers – describe the increasingly desperate negotiations, including a last-minute push to get the concessions which would ensure that the then Home Secretary, Theresa May, would back remain.

As he runs up against Europe’s leaders, Cameron comes unstuck. French Presidents Nicolas Sarkozy and Francois Hollande, Dutch Prime Minister Mark Rutte, Angela Merkel’s top Europe advisers and other key players recall warning Cameron against picking a fight, and how their vision of the European Union differed from his.

In de eerste aflevering zien we onze politiek leiders gepassioneerd terugkijken op de grote onderwerpen die de laatste tien jaar in de EU speelden zoals Griekenland en de Brexit. Waarom vinden de discussies die op het niveau van de politieke besluitvorming in Europa altijd plaats achter gesloten deuren plaats en niet in het openbaar? En waarom krijgen we pas achteraf inzicht in hoe de besluitvorming rond Europese projecten verliep?

Het is hoog tijd voor een groot EU-debat en wat mij betreft mag Andrew Marr dat leiden.

4 februari 2019.

Dit weekend was er in de media veel aandacht voor China. Daarbij gaan veel commentatoren er vanuit dat China rond 2030 de leidende rol van de US gaat overnemen en dat dat allerlei consequenties zal hebben zoals bijvoorbeeld de vervanging van de dollar door Chinese renminbi als belangrijkste valuta. Veel Chinezen zijn zich bewust van deze ontwikkeling en dat heeft gezorgd voor een toegenomen zelfvertrouwen die, niet toevallig, samenvalt met een eveneens toenemende macht voor het huidige staatshoofd Xi Jinping.

Zijn machtsbasis werd bevestigd op 11 maart 2018 toen een overweldigende meerderheid van het Chinese parlement instemde met een grondwetswijziging die president Xi Jinping de bevoegdheid gaf levenslang deze functie uit te oefenen. Tegelijkertijd werd er toen een nieuwe Supervisiewet van kracht en een nieuwe Toezichtcommissie (Oversight) ingesteld voor corruptiebestrijding met vergaande bevoegdheden onder het motto: ‘Het leiderschap van de Partij en de socialistische rechtsstaat zijn volkomen on overeenstemming met elkaar. We vermijden dat we in de val van wetten en democratie vallen’. Doordat deze constructie die met 2.958 voor, 2 tegen en 3 onthoudingen werd aangenomen valt de persoon van Xi Jinping, het presidentschap, de partij, de wetgevende en uitvoerende macht (de controlerende is nu afgeschaft) voortaan samen en worden 1.2 miljard Chinezen nu door één persoon aangestuurd die een zowat goddelijke status heeft gekregen. Niet voor niets wordt Xi Jinping dan vanaf 111 maart 2018 Xi genoemd, Xi betekent overigens in het Chinees ‘hoop’, ‘wens’ of ‘zeldzaam’.

Volgens mij kan je de Chinese cultuur niet begrijpen zonder iets van het Taoïsme af te weten, de filosofie die veel Chinezen, waaronder de Chinese premier Xi Jinping, aanhangen. Als je dus iets wilt begrijpen van de Chinese houding ten opzicht van zijn burgers of buurlanden dan is het dus handig te weten hoe het Taoïsme aankijkt tegen burgers die in verzet komen en dat kan als volgt worden samengevat: het Taoïsme houdt niet van welke vorm van politieke actie dan ook. Het Taoïsme heeft als doel de juiste weg te vinden om de staat en het individuele leven in goede banen te leiden. Een van de hoofdwerken van het Taoïsme, de Daodejing geschreven door Lao Zi, is geschreven voor de vorst en geeft handreikingen wat de beste weg is om zijn land te besturen. Hierbij vallen de vorst en de ‘wijze mens’ samen en kan de vorst de Goddelijke status bereiken als hij de juiste weg volgt.

Xi Jinping heeft voor veel Chinezen voor veel welvaart gezorgd en het perspectief van een superstaat trekt veel Chinezen aan. Geen communisme meer als ideologie maar een machtige leider die de staat van verlichting heeft bereikt en die door iedereen wordt aanbeden. Als China over een aantal jaren inderdaad de grootste is geworden is het wachten op de volgende ambitie en die zal zijn dat China en de wereld gaan samenvallen. Het Chinese karakter China: 中国 staat niet voor niets voor ‘het centrum van de beschaving’ dus niet alleen van het Chinese grondgebied maar van de hele wereld.

3 februari 2019.

PwC bracht onlangs haar 22ste “Annual Global CEO Survey” uit waarvoor zij 1,378 CEO’s interviewden in 90 landen over hun visie op het wereldwijde business klimaat in 2019, de studie werd uitgevoerd tussen september en oktober van het vorig jaar dus is alweer wat verouderd. Ik heb er twee vragen uitgehaald waarvan ik de antwoorden interessant vind.

Allereerst de verschuiving in de top 10 bedreigingen die de CEO’s ervaren en die is flink veranderd. Zoals je kunt zien staat overregulering nog steeds bovenaan maar wordt deze bedreiging wel minder genoemd dan vorig jaar. Op de tweede plaats staan nu politieke onzekerheid direct gevolgd door de beschikbaarheid van kennis en vaardigheden, nieuw in de top 10 is de dreiging van een handelsoorlog. Verdwenen zijn de klimaatverandering en de terrorisme dreiging die vorig jaar nog opplak twee stond. Terwijl wij allemaal nog onze focus hebben op het klimaat heeft dat bij onze CEO’s veel minder prioriteit, dit was: 31%, nu 19%.

En dan een andere interessante vraag maar dan alleen gesteld aan de Chinese CEO’s: welke landen zijn volgens u belangrijk als het gaat om uw eigen groei perspectief? Tussen 2017 en 2018 veranderde het antwoord op deze vraag maar marginaal met alleen een wissel van plaats tussen Duitsland en Japan veroorzaakt door de Japanse groei. De wijziging in de 2019 tabel is echter dramatisch te noemen: de US is van 59% naar 17% gegaan en nu zelfs kleiner dan Australië die eerder niet genoemd werd. Hong Kong en Duitsland zijn uit het plaatje verdwenen, Japan is gedaald en 17% noemde zelfs helemaal geen land, iets wat niet voorkwam in de voorgaande jaren.

Significante wijzigingen in de visie van onze CEO’s op de bedreigingen van hun business en een opvallende verandering van de mindset van de Chinese CEO’s die blijkbaar een meer interne focus op China zelf hebben gekregen.

2 februari 2019.

Gisteravond de presentatie bijgewoond van Jan Bransen, hoogleraar filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, van zijn nieuwe boek, “Gevormd of vervormd?”. In dit boek betoogt hij dat het onderwijs niet vormt, maar vervormt omdat het uitgaat van verkeerde aannames. Jan Bransen pleit voor radicale veranderingen in het onderwijs en zijn boek is voornamelijk provocerend bedoeld waarbij hij af en toe ongenuanceerd is in zijn uitspraken. Tijdens zijn presentatie gaf hij aan dat veranderingen in het onderwijs een kwestie van lange adem is dat zijn boek daaraan kan bijdragen. Maar, zei hij, soms kan het ook heel snel gaan met veranderingen en dat is het geval wanneer door een stevig duwtje het kantelpunt bereikt is en met een flinke klap een grote verandering gerealiseerd wordt. Hij hoopte dat zijn boek dit effect zal hebben en daarom bood hij het ook aan aan een kamerlid van Groen Links Lisa Westerveld. Voor meer lees dan dit interview met hem in Trouw.

Dit deed mij denken aan de Brexit die nog steeds in een impasse zit en waarbij de voor- en tegenstanders zowat gelijk op gaan en er geen beweging lijkt te zitten in het komen tot een oplossing. Wat zou Theresa May kunnen doen om deze impasse te doorbreken of wat zou de EU kunnen doen? Ik denk dat dat iets heel concreets moet zijn met een grote symbolische waarde, tot nu toe gaat het wat de Brexit betreft over papier en debatten maar een symbolische daad maakt de Brexit concreet en dat kan best wel eens een kanteling teweeg brengen.

Van de EU zijde kan je dan denken aan het plaatsen van containers en slagbomen bij de grensposten in Noord Ierland, reken maar dat dat een enorme opschudding zal geven. Toch is het best wel reëel nu met de logistieke voorbereidingen te beginnen als je nog maar 8 weken verwijderd bent van een eventueel No Deal Brexit. De UK zou dit natuurlijk ook kunnen doen maar dat gaan dit vast niet als eerste doen omdat ze dan de hoop op een zachte Brexit opgeven. De Britten van hun kant zouden bijvoorbeeld kunnen beginnen met het voorbereiden van het opzeggen van contracten met Europese partners en die voortaan alleen gunnen aan Britse bedrijven om de eigen economie te beschermen. Alleen al het publiceren van een lijst van contracten die in aanmerking komen heeft denk ik een enorme impact. Doe wat en maak het concreet is mijn advies, met afwachten bereik je niets.

1 februari 2019.

Positieve berichten in de pers over de onderhandelingen tussen China en de US met name vanwege een positieve brief die Xi Jinping aan Donald Trump heeft gestuurd en die Trump enthousiast heeft voor gelezen aan journalisten. Er zit blijkbaar schot in de onderhandelingen over (1) de wijze van technologie transfer van de US naar China, (2) de bescherming van IPR van met name Amerikaanse producten, (3) de barrières die er zijn voor Amerikaanse bedrijven om zaken te doen in China, (4) de compensatie van schade die Chinese cyber diefstal heeft veroorzaakt bij Amerikaanse bedrijven, (5) het afschaffen van subsidies die de marktwerking verstoren, (6) het afschaffen of verminderen van invoerrechten op goederen en services van de US naar China, met name op agrarisch gebied (7) en de rol van de valuta in de relatie US China. En dat alles moet er voor zorgen dat het huidige handelsoverschot van China op de US verminderd van 385 miljard nu naar 94 miljard in 2024:

Er is al een afspraak gemaakt voor het leveren van landbouwmachines van de VS naar China maar dat is maar de eerste stap. Een behoorlijke klus oma dit gat te vullen voor de VS en haar export volume in een vrije markt op te voeren tot het Chinese niveau dat gestaag zal blijven groeien. Gezien het bovenstaande plaatje ligt de bal na het akkoord bij de Amerikanen die op de Chinese markt producten en diensten zal moeten gaan aanbieden terwijl de Chinese markt vooralsnog veel lagere loonkosten heeft dan de US. De onderhandelaars hebben nog tot 1 maart en het zal uiteindelijk wel tot een ontmoeting tussen Trump en Xi Jinping leiden waar met veel fanfare een intentieverklaring wordt getekend waarna de onderhandelaars weer aan de slag kunnen. Het opstellen van een handelsakkoord neemt nogal wat tijd in beslag en tegen de tijd dat ze eruit zijn zal het gat in bovenstaande grafiek weer groter zijn.

31 januari 2019.

De eerste maand van Q1 2019 zit er bijna op, tijd voor een tussentijdse evaluatie. Januari teruglezend valt het me op dat er aan de ene kant optimisme is ten aanzien van de economie, met name bij de grote bedrijven en op de beurs, terwijl aan de andere kant op politiek niveau er een aantal issues zijn die grote impact kunnen hebben op diezelfde economie. Het lijkt wel alsof de economie en de politiek twee gescheiden werelden zijn die niets met elkaar te maken hebben. Blijkbaar zijn we als samenleving in de schizofrene situatie terecht gekomen dat we niet meer in staat zijn rationeel over dit soort zaken na te denken maar op irrationele gronden positief bilijven over onze toekomst omdat we nu eenmaal graag willen dat het goed met ons gaat. En die absurde problemen rond de Brexit en de handelsoorlog van de VS tegen de rest van de wereld kunnen we rationeel niet verklaren, laat staan oplossen, dus verdringen we dat en daar doen we er even niks mee. Volgens mij kan je dit verschijnsel het best omschrijven als de schizofrene samenleving, lees meer herover op mijn blog op deze website.

Tevens valt me op dat economen, analisten en journalisten die zich professioneel met de stand van de economie bezig houden voornamelijk historisch beschrijvende analyses maken en zeer voorzichtig zijn met het doen van voorspellingen t.a.v. de nabije toekomst. De complexiteit van de wereldeconomie, de onderlinge afhankelijkheden en het absurde, onvoorspelbare karakter van sommige van onze wereldleiders maken het doen van voorspellingen een hachelijke zaak. We weten gewoon niet wat er gaat gebeuren en dat heeft impact op ons vertrouwen in de politiek en de economie. Nog acht weken te gaan voor Q1 2019, ik blijf via deze blog de ontwikkelingen (be)schrijven, analyseren en voorspellen, het wordt in ieder geval een spannende tijd!

30 januari 2019.

Als aanvulling op mijn verhaal gisteren over de relatie China – US een interessant artikel gelezen op de site van CNN: The US wants to halt Huawei’s global advance. It may be too late. Kern van het verhaal is dat Huawei momenteel al een dominante positie heeft op het gebied van 5G en dat het bedrijf zelf verwacht volgend jaar nummer één te zullen zijn op het gebied van smartphones en 5G is, de sleutel tot de technologie van de toekomst omdat 5G allerlei nieuwe toepassingen mogelijk maakt. Huawei heeft vorig jaar Apple al ingehaald, die overigens vandaag met slechte jaarcijfers kwam vanwege de dalende verkopen in China van de i-Phone, en verwacht in 2020 Samsung, die vandaag ook met echte cijfers kwam, in te halen als de wereldwijde grootste op het gebied van smartphones. Onder aanvoering van de US wordt er momenteel een campagne gevoerd tegen Huawei omdat de software die ze gebruiken niet vellig is en toegankelijk voor de Chinese overheid, vandaar dat Huawei door een groot aantal Westerse landen geboycot wordt. De vrije markt kent zo zijn beperkingen als die niet in jouw voordeel werkt.

Waar Japan en Zuid-Korea decennia bezig waren Westerse technologie te kopiëren voordat ze aan innovatie toekwamen doet China dat allemaal een stuk sneller. Zo gebruikt China op dit moment al het langere IP-nummer en zijn ze verder met de ontwikkeling van de quantum computer dan het Westen. Dat is natuurlijk in een centraal geleide economie als de Chinese een stuk makkelijker dan de de onze waar commerciële korte termijn belangen de ontwikkeling bepalen en niet de lange termijn strategische doelen van de overheid. De Chinezen werken al sinds 2017 aan hun Next Generation Internet (CNGI) programma (中国下一代互联网). Dit is een vijf jaar plan geïnitieerd door de Chinese overheid met als doel in de toekomst meer invloed te hebben op de toekomstige ontwikkeling van het internet.

Een belangrijk onderdeel van het Chinese programma is zo snel mogelijk over te gaan op het internetprotocol IPv6. Op dit moment is zo’n 1/3 van alle IP-adressen Amerikaans maar dat gaat in de toekomst natuurlijk veranderen vanwege het te verwachten grote aantal nieuwe Chinese gebruikers. IPv6 bevat 7.9×1028 meer IP-adressen als IPv4. Maar het gaat om meer dan dat, het langere nummer maakt ook een betere security mogelijk en daar maken de Chinezen natuurlijk graag gebruik van om hun burgers beter te kunnen controleren. Door over te gaan op dit nieuwe IP protocol lopen ze technologisch vooruit op de Amerikanen die het op dit terrein de afgelopen decennia hebben laten afweten. Daarbij zijn ze door eigen nalatigheid hun aanvankelijke voorsprong op het terrein van het internet in korte tijd kwijt geraakt aan de Chinezen.

29 januari 2019.

Een nieuwe episode in de handelsoorlog tussen de US en China waarbij het land dat zich niets aantrekt van de internationale orde zijn grootste concurrent met juridische middelen probeert aan te pakken.

Gisteren werd de Chinese Huawei-topvrouw Meng aangeklaagd en beschuldigd van onder meer bankfraude en haar Huawei aangeklaagd vanwege het stelen van handelsgeheimen en het tegenwerken van justitie en het ontduiken van de sancties van de US tegen Iran. Deze aanklacht komen op het moment dat in de VS de onderhandelingen beginnen met China die bedoeld zijn voor het eind van dit kwartaal tot een handelsakkoord te komen.

China op haar beurt noemt de arrestatie “schandalig” en waarschuwde meteen voor “zware gevolgen” als de vervolging van de dochter van de in China invloedrijke oprichter van elektronicagigant Huawei niet snel zou stoppen. Het lijkt erop dat de VS, die tijdens de onderhandelingen zwaar heeft ingezet op het IPR-recht, nu zelf een blokkade opwerpt om tot een nieuw handelsverdrag te komen nu China zo langzamerhand innovatiever is dan de VS en Trump juist zijn best doet de Silicon Valley bedrijven in zijn eigen land van zich te vervreemden. Zijn relatie met bedrijven als Facebook, Google, Apple en Microsoft is al vanaf het begin van zijn presidentschap niet zo best omdat dit soort bedrijven globaal werken en protectionisme juist als een bedreiging zien.

Als dit verder escaleert van een handelsoorlog naar een politieke oorlog kan dit leiden tot een blokkade van mensen en goederen en dan hoeft er maar weinig te gebeuren en we zitten midden in een conflict met een militaire impact. Beide partijen spelen met vuur en het is niet slim dit vuurtje aan te wakkeren als je midden in onderhandelingen zit. Daarbij komt dat het concept IPR een westers concept is dat in een centraal geleide economie als de Chinese van veel minder belang is.

28 januari 2019.

Bloomberg houdt via zijn Brexit Impact Tracker ‘How Businesses Are Preparing for Brexit, Deal or No Deal’ bij wat de impact van de Brexit is op het bedrijfsleven en onderscheid daarin de volgende categorieën:

  • Verhuizingen en sluitingen => 25 bedrijven waaronder 5 naar Nederland: CME Group, Gboo Global Markets, Discovery, Panasonic en Sony.
  • Voorraadvorming => 24 bedrijven waaronder Heineken
  • Uitstel nieuwe plannen => 3 bedrijven
  • Ontslagen en verplaatsten personeel => 17 bedrijven
  • Waarschuwingen => 8 waaronder Philips
Zoals eerder gemeld zijn er momenteel 250 bedrijven aan het over wegen naar Nederland te verhuizen volgens een woordvoerder het Ministerie van Economische Zaken en als er dan maar 5 via de deze dealtracker gemeld worden kan je er vanuit gaan dat er momenteel in heel veel bedrijven nagedacht wordt over de impact van de Brexit en hoe daarop te reageren.

27 januari 2019.

Gisteren een voorproefje van wat ons te wachten gaat indien de Britten kiezen voor het no-deal Brexit scenario en de grenzen tussen Noord Ierland en Ierland worden gesloten. Bij de grensplaats Newry werd een nepmuur en namaakgrenspost neergezet waarna demonstranten en militaire kleding gingen patrouilleren. Op het hoogtepunt van de demonstratie sloeg Sinn Dein-Leider Mary Lou McDonald de neomuur kapot waarbij ze opriep tot een referendum over de Ierse eenwording, op zich de meest elegante oplossing voor de Ierse kwestie hoewel dit niet getuigd van historische besef.

Dit riep bij de vraag op hoe dat dan in de praktijk gaat werken bij een no-deal Brexit. Gaat Ierland dan de grens afsluiten onder supervisie van de EU, gaan de Britten dat dan doen of beide? En hoe doen ze dat dan, de grensposten en de bewaking langs de grens, wie gaat dat doen en met welke bevoegdheden? Als je dat wilt doen moet je volgens mij toch tijdig beginnen en zou je zolangzamerhand druk bezig moeten zijn met de logistieke voorbereidingen zoals het opleiden van personeel als het afsluiten van de grens met nog maar twee maanden te gaan. Vanmorgen was de Ierse Vice Premier Simon Coveney bij Andrew Marr op de BBC en hij stelde dat de ‘backstop’ een compromis is om aan de UK tegemoet te komen en dat daar moeilijk aan getornd kan worden door de EU. De zaak zit nog steeds hopeloos vast.

26 januari 2019.

20 januari 2016, precies een jaar voor de inauguratie van Donald Trump, schreef ik een blog over zijn kansen op het presidentschap en wat de impact van Trump zou zijn op het beleid van de VS ‘En wat als Donald Trump wint?’. Een jaar later op 20 januari 2017 werd Trump geïnaugureerd dus interessant nu terug te kijken op wat ik toen schreef:

Halverwege zijn eerste termijn worden de contouren van de Trump doctrine duidelijk, de slogans ‘America First’ en ‘Make America Great Again’ gaan niet over moreel leiderschap maar om economische macht, de ‘grootste’ zijn wil volgens Trump vooral zeggen de rijkste en de meest welvarende (voor diegenen die succesvol zijn..). De impact daarvan is dat de buitenlandse politiek op het tweede plan komt en alleen tot actie wordt overgegaan als dat iets oplevert zoals nu in Venezuela waar het niet gaat om de democratie maar de oliebelangen van de VS.

Helaas staat er geen andere wereldmacht klaar om het stokje van het moreel leiderschap over te nemen, China en Rusland komen daar nu eenmaal, gezien hun reputatie, niet voor in aanmerking. Het enige alternatief is Europa, momenteel druk met de Brexit maar als gevolg daarvan steeds meer een eenheid en zich steeds meer bewust van haar potentie. Het feit dat Trump Europa niet meer als vriend maar als vijand ziet bewijst dat we ook economisch meer voorstellen dan we als Europeanen vaak denken. Nu nog een nieuwe EU-leider van formaat, dat missen we nu wel… de Europese verkiezingen over 4 maanden op 23 mei 2019 gaan ergens over!

25 januari 2019.

Het pessimisme waarmee we dit jaar begonnen heeft nu, na drie weken 2019, plaats gemaakt voor optimisme en dat zie je terug in de beurskoersen: ook vandaag was er weer goed nieuws wat betreft de resultaten van een aantal beursfondsen. Blijkbaar verwacht de financiële sector dat er niet veel impact zal zijn van de handelsoorlog en de Brexit ondanks de zwartkijkers die dat wel verwachten. Dit zijn natuurlijk dagkoersen en het blijft moeilijk in de toekomst te kijken maar het zou natuurlijk mooi zijn als China en de VS een gave deal kunnen sluiten waar ook wij niet slechter van worden. A.s. maandag worden de onderhandelingen met China in de VS weer opgepakt: zolang er wordt gepraat is er hoop!

Ook goed nieuws uit de UK waar Queen Elizabeth tot eenheid en respect voor elkaar heeft opgeroepen. In haar toespraak noemde ze de Brexit niet maar het kon niet anders dat ze daar naar refereerde: “Terwijl we in deze moderne tijd zoeken naar nieuwe antwoorden, geef ik de voorkeur aan beproefde methoden, bijvoorbeeld op een positieve manier met elkaar praten, verschillende standpunten respecteren en nooit het grote geheel uit het oog verliezen.”  Het kan niet anders of dit moet toch de traditionele conservatieve achterban aanspreken maar ook de Britse arbeidersklasse zal waarschijnlijk gevoelig zijn voor deze oproep. Het werd tijd, en nu allemaal voor de Brexit deal stemmen daar! Dan zal je zien dat het in de UK in no-time net zo goed gaat als bij ons!

24 januari 2019.

Nog meer goed nieuws voor Nederland. Volgens Michiel Bakhuizen, woordvoerder van de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) een onderdeel van het Ministerie van Economische zaken, overwegen zo’n 250 bedrijven te verhuizen naar Nederland vanwege de Brexit. Vorig jaar kondigde Panasonic dit al aan en recent volgde Sony. Begin 2017 waren dat er 80, begin 2018 150, en nu is de Nederlandse overheid in contact met 250 bedrijven die overwegen vanwege de Brexit hun Europees hoofdkantoor naar Nederland te verplaatsen en de verwachting is dat er nog meer zullen volgen. Belangrijkste reden die genoemd wordt is de onzekerheid voor deze bedrijven omdat de UK maar geen beslissing kan nemen over de Brexit. Al eerder verruilde de European Medicines Agency Londen voor Amsterdam waarbij het om 900 hoog opgeleide werknemers ging.

Tegelijkertijd kwam Tom Enders, CEO van Airbus, met een waarschuwing dat de onzekerheid rond de Brexit de UK banen zou kunnen kosten: er werken nu 14.000 werknemers in de UK op totaal 25 lokaties en dat levert dan nog eens 110.000 additionele banen op in de hele supply chain. Zijn waarschuwing: “Make no mistake, there are plenty of countries out there who would love to build the wings for Airbus aircraft.”

Uit Davos, het World Economic Forum is nu twee dagen bezig, komen wat betreft de verwachtingen met betrekking tot de toekomst gemengde berichten. De meeste sprekers daar zijn het er over eens dat de wereldeconomie langzamer groeit maar of dit zal leiden tot een recessie, daar is men het niet over eens. Als belangrijkste redenen voor deze sombere voorspellingen worden genoemd de handelsoorlog tussen China en de VS en het afnemende consumentenvertrouwen. Geruststellend woorden ware er wel van de Chinese Vice President Wang Qishan die er vertrouwen in had dat China verder zou groeien, hij vergeleek China’s ambitie met een taart: China wil een grotere taart zodat iedereen er van kan profiteren en is er niet op uit de grootste hap uit de taart te nemen. Mooi beeld.

23 januari 2019.

Als files de graadmeter zijn voor de economie dan gaat het goed met Nederland, gisteravond werd de langste fiie ooit gemeten in Nederland met 2.287 kilometer nadat er 2 á 3 centimeter sneeuw was gevallen, ik zat zelf overigens gisteravond in de stipt op tijd rijdende trein. Nog niet zo lang geleden, toen het economisch wat minder ging met Nederland, waren er een stuk minder files maar de groeiende economie van de afgelopen jaren heeft er weer voor gezorgd dat we steeds vaker stil staan. Ondanks alle maatregelen van de overheid om ons naar het openbaar vervoer te lokken blijft de auto voor velen onmisbaar en geeft het bezit daarvan een gevoel van vrijheid.

Deze week zag ik een rapportage over autoland Duitsland en daarbij ging het over het aan banden leggen van de maximale snelheid. Tot nu toe durfde geen enkele deelstaat minister dit uit electoraal oogpunt aan te pakken maar het lijkt er nu op dat de CO2 discussie voor een omslag gaat zorgen en er een meerderheid voor maximaal 130 kilometer is, een snelheid die nu op vele plaatsen al ingevoerd is. Vroeger kon je het gaspedaal indrukken als de Autobahn opreed maar tegenwoordig moet je als automobilist goed uitkijken vanwege de vele snelheidsbeperkingen. Maar er zijn nog steeds veel stukken waar er geen limiet is en dat geeft, volgens de geïnterviewden op de Duitse televisie, een gevoel van vrijheid waardoor ze echt gehecht zijn aan hun auto die ze zien als en tweede huiskamer waar het goed toeven is.

Een meer moderne graadmeter voor de economie is de chip-productie en daarom was het interessant te horen hoe het eerste Nederlandse beursfonds dat vandaag met jaarcijfers kwam het er vorig jaar vanaf gebracht heeft en wat hun toekomstverwachtingen zijn en ook die zijn erg goed (bron Teletext):

Twee indicatoren die op groen staan dus…

22 januari 2019.

Vandaag wordt in het stadhuis van Aken het vriendschapsverdrag tussen Duitsland en Frankrijk hernieuwd, dit verdrag werd voor het eerst ondertekend in 1963, 56 jaar geleden, door Bondskanselier Konrad Adenauer en de Franse President Charles de Gaulle. Vandaag zullen Angela Merkel en Emmanuel Macron dat nog eens voor de camera’s bevestigen. Vanuit Europa zullen daar Donald Tusk en Jean-Claude Juncker aanwezig zijn evenals de Roemeense President Klaus Johannis die momenteel de EU voorzitter is. Goede timing zou ik zeggen, om vanaf het vastenland zo vlak voor de start van de Europese verkiezingen tegenwicht te bieden aan het Brexit rumoer en het Rheinlandse model te promoten nu het Angelsaksische model niet meer blijkt te werken. Een betere reden natuurlijk dan de 56 jaar want dat jaartal op zich is niet echt een mijlpaal.

Overigens kunnen zowel Angela Merkel als Emmanuel Macron zo’n steuntje in de rug van de EU wel gebruiken, Macron heeft in eigen land te maken met veel weerstand tegen zijn economische beleid (gele hesjes) en ook Angela Merkel krijgt momenteel te maken met een tegenvallende economische groei. De ondertekening in Aken wil waarschijnlijk benadrukken dat de Frans-Duitse samenwerking nog steeds hecht is en wie er in Europa echt aan de touwtjes trekken. En daarna natuurlijk door de sneeuw meteen door naar Davos voor het World Economic Forum waarvoor zowel Donald Trump als Theresa May vanwege binnenlandse politieke problemen afgezegd hebben en dat is op zich ook een historisch feit…

P.s.: Het blijkt dat Emmanuel Macron ook niet naar Davos gaat, het gebrek aan belangstelling van de wereldleiders voor het World Economic Forum toont volgens mediaberichten aan dat de belangstelling voor het onderwerp globalisering tanende is.

21 januari 2019.

Weer zo’n UK deadline-dag, en net als voorgaande keren wijst niets erop dat Theresa May de oplossing voor alle problemen gevonden heeft… Het lijkt er steeds meer of dat besluiteloosheid van de UK en het steeds weer uitstellen van beslissingen bewust UK- beleid is: doormodderen als politiek instrument, ‘Keep buggering on’ noemde Winston Churchill dat, om daardoor de omstandigheden zo te beïnvloeden zodat uiteindelijk een situatie ontstaat die een besluit met het meeste voordeel voor de UK mogelijk maakt.

Theresa May inmiddels horen spreken en bovenstaande stelling bevestigd gezien. De Backstop is nog steeds het grote probleem en niet voor 29 maart oplosbaar. Als je de geschiedenis terug wilt draaien moet je helaas ook de in het verleden opgeloste problemen terugdraaien en dat gaat niet zomaar. De Britten hebben zichzelf hierdoor schaakmat gezet alleen beseffen doen ze dat nog niet. Dan kan je wel heel lang naar het schaakbord staren maar veel zal dat niet helpen. Het wordt tijd dat de UK dat Theresa May dat gaat zien en de Koning neerlegt (om het in schaaktermen uit te drukken).

20 januari 2019.

Een vriendin nodigde mij deze week uit elke dag een boekomslag op Twitter te publiceren met deze inhoud: “I have been challenged by @ruthgorissen to present the cover of a book I love, for a week without explanation, only the cover….” Dat leek me een leuke uitdaging en sinds vrijdag kan je dan ook elke dag op mijn twitter account een nieuwe boekomslag vinden.

Vandaag deze omslag gepubliceerd:

Dit boek van Martha C. Nussbaum uit 2016, ‘Het Koninkrijk van de angst’, heb ik op aanraden van mijn zwager Gerald Monterie in de kerstvakantie gelezen en zou iedereen moeten lezen! Nussbaum schrijft in haar, ook voor niet filosofen zeer toegankelijke boek, over de emotionele kant van politiek bedrijven, de rol die angst daarbij speelt en de mondiale ontwikkelingen die miljoenen mensen een gevoel van machteloosheid geven, waarbij zij de schuld voor hun problemen bij de ‘anderen’ leggen: migranten, moslims, de politieke elite…

Citaat, pag. 156 – 157: “In het Amerikaanse Congres zijn we maar al te vaak getuige van rivaliteit die voortkomt uit boosaardige afgunst: de ene groep wil het beleid van de andere dwarsbomen, alleen maar omdat die andere groep de overhand (gehad) heeft: dat wordt belangrijker geacht dan een gemeenschappelijke inspanning om de beste oplossing te vinden en te verwezenlijken.” …. “In plaats van naar hun argumenten te luisteren beledigen we individuen en groepen die onze rivalen lijken.”  

Voor meer hierover lees dan: http://www.gerardgeerlings.nl/macht-superioriteit-en-polarisatie/

19 januari 2019.

Ik lees vanmorgen in de krant dat de Republikeinse senator Orrin Hatch een half jaar geleden in de New York Times heeft gezegd dat Donald Trump ‘nu een veel beter mens is dan voordat hij tot president werd gekozen’. Volgens de schrijver van het artikel in de Volkskrant, Michael Persson, is de verhouding van Donald Trump met zijn eigen partij, die voor de verkiezingen niet al te best was, sterk verbeterd en nu zelfs zo goed dat hij deze als symbiotisch kwalificeert.

De vraag die dat dan weer bij mij oproept is hoe het komt dat mensen die een machtspositie krijgen, aan de ene kant voor de eigen aanhangers steeds aantrekkelijker worden en aan de andere kant door de tegenstanders steeds meer worden verfoeid en dat proces van uit elkaar groeien uiteindelijk leidt tot polarisatie en conflict. Zie de huidige impasse rond de muur tussen Mexico en de VS waarbij de republikeinen en de democraten tegenover elkaar staan en een escalatie plaats vindt rond het vrijgeven van het overheidsbudget maar ook kleine pesterijen plaats vinden (lokatie State of the Union, beschikbaar stellen militair vliegtuig voor democraten die naar Afghanistan willen bezoeken).

Een zelfde mechanisme vindt nu plaats in de UK rond de Brexit waarbij Therese May en Jeremy Corbyn die beide niet in staat zijn hun persoonlijke aversie ten op zicht van elkaar opzij te zetten vanwege het nationale belang om tot een breed gedragen Brexit-deal te komen. Wat is toch het achterliggende mechanisme dat ervoor zorgt dat machthebbers niet in staat zijn compromissen te sluiten en zichzelf weg te cijferen omdat een probleem opgelost moet worden?

Het hebben van macht geeft machthebbers het gevoel het gelijk aan hun eigen kant te hebben waarbij zij diep van binnen vinden dat ze ‘beter’ zijn dan hun tegenstander. En als je eenmaal dat gevoel van superioriteit hebt wordt het moeilijk compromissen te sluiten omdat je dan tegen je eigen gevoel ingaat. En als dat gevoel van superioriteit wordt gedragen door je eigen volgers die jou daarin constant bevestigen wordt het steeds moeilijker compromissen sluiten met je tegenstanders omdat je machtspositie, die gebaseerd is op de groeiende waardering van je eigen aanhangers, daardoor verzwakt wordt… Om dit te kunnen doorbreken is een wijziging van het leiderschap soms de enige oplossing.

Overigens heb ik dit mechanisme ook gezien bij grote bedrijven waar ik werkte en de CEO werd vervangen door iemand met een geheel andere visie dan zijn voorgangers. Voor zijn komst is er dan altijd een groep die trouw is aan de oude CEO en een groep die nieuwe kansen ziet en zijn pijlen richt op de nieuwe leider. Eenmaal begonnen wordt die nieuwe CEO omringt door ijverige medewerkers die een nieuwe positie ambiëren in de bedrijfshiërarchie. En na verloop van tijd zie je de organisatie dan langzaam kantelen en een nieuwe groep de CEO omringen terwijl de afvalligen hun macht zien afnemen waardoor de nieuwe CEO zijn draagvlak vergroot. Joris Luyendijk beschrijft dit mechanisme mooi in zijn boek ‘Het kan niet waar zijn’.

Een interessant onderwerp voor filosofen, psychologen, sociologen en economen omdat inzicht in de samenhang tussen de begrippen macht, superioriteit en polarisatie vanuit multidisciplinair perspectief kan bijdragen aan het beter begrijpen hoe politieke en economische besluitvormingsprocessen werken.

18 januari 2019.

Vanmorgen een uitgebreid interview in de Volkskrant met de nieuwe Nederlandse topman van Audi, Bas Schot, de eerste niet-Duitser die deze positie daar bekleedt. Kern van zijn verhaal is dat Audi druk bezig is met de transitie van benzine en diesel maar elektrisch en daartoe recent de E-torn op de markt gebracht, hun eerste volledig elektrische auto met een actieradius van 400 kilometer, kosten 84.100 euro,

Niets over de impact van de handelsoorlog op de autoindustrie die, volgens bovenstaande risico analyse, vooral voor de Europese auto industrie enorme impact gaat hebben. Aan de ene kant is er vanuit Azië veel concurrentie te verwachten, ze zijn daar druk bezig goedkopere elektrische auto’s te ontwikkelen, terwijl de VS vanuit protectionistische redenen zijn eigen autoindustrie wil beschermen. Vanmorgen stond er, eveneens in de Volkskrant, een bericht dat Donald Trump een importheffing van 25 % op Europese auto’s wil doorvoeren, een enorme klap voor met name de Duitse autoindustrie die herstellende is van dieselgade. Overigens zijn er nu al importheffingen van beide kanten dus gaat het om een escalatie: de EU heft momenteel 10 % op Amerikaanse auto’s en de Amerikanen 2,5 procent op personen- en 25% procent op bestelauto’s. Trump treft met deze verhoging Europa’s meest sterkste economie die toch al te maken heeft met een lage economische groei.

17 januari 2019.

Twee dagen lawaai in het Britse lagerhuis en er is eigenlijk niets veranderd: er is nog steeds geen Brexit deal en Theresa May mag blijven. Met nog maar 10 weken te gaan heeft Theresa Mau nog steeds de ambitie dat het lukt een deal te sluiten met de EU. Wat in 2 jaar niet gelukt is moet nu in ene in zo’n korte tijd wel gaan lukken inclusief de benodigde tijd om het in de andere 27 landen geaccepteerd te krijgen. Dat zal ongetwijfeld tot uitstel gaan leiden want het alternatief, uit de EU zonder deal, is voor niemand aantrekkelijk. Uitstel zal de Brexit alleen maar complexer maken en tot gevolg hebben dat het bedrag dat de Biritten moeten gaan betalen gaat oplopen. Daarbij is er eveneens een groot risico dat. als de economie verslechterd, het steeds moeilijker wordt een deal te sluiten.

Blijkbaar is de UK niet in staat zo’n groot project als de uittreding van de UK uit de EU goed te managen, dat valt me wel een beetje tegen van ze. Prince2 is toch ontwikkeld door de Engels overheid als methode om overheidsprojecten te managen? Ik heb in het verleden al eens eerder mijn verbazing uitgesproken dat er aan de Brexit geen echte Business Case ten grondslag lag waarin alle de kosten en opbrengsten tegen over elkaar werden afgewogen maar ook de risico’s in kaart gebracht. Waarschijnlijk komt dit omdat het initiatief voor de Brexit destijds van buiten de politiek kwam en na de uitslag daarvan er te weinig tijd is besteed aan het verder uitwerken van de case alvorens een plan te gaan maken. Nog beter zou het zijn geweest als het referendum was gebaseerd op een grondige case zodat de Britten van te voren wisten waaraan ze begonnen wanneer ze ‘Leave’ of ‘Remain’ stemden.

16 januari 2019.

Op de dag dat de Brexit deal massaal werd afgestemd in het Britse parlement werd bekend dat de groei van de belangrijkste economie vorig jaar uitkwam op 1,5 %, dat was het jaar daarvoor ons 2,2 % en toen de sterkste groei in zes jaar. Tevens werd bekend dat China haar zakenmensen heeft opgeroepen niet naar de VS te gaan waardoor de huidige handelsoorlog plots het karakter krijgt van een koude oorlog.

Wat me het meest opviel aan het debat over de Brexit gisteravond was toch wel de enorme kloof tussen de conservatieven van Theresa May en de socialisten van Jeremy Corbyn. De wijze waarop beide elkaar tijdens het debat aanspreken, met zichtbare weerzin, laat zien dat er in de Britse samenleving nog steeds een enorme kloof is tussen de arbeidersklasse en de goed opgeleide elite die het daar al eeuwen lang voor het zeggen heeft op politiek, bestuurlijk en economisch niveau. Vandaar dat de afwijzing van de Brexit deal geen gevolgen zal hebben voor Theresa May, haar wegstemmen zou betekenen dat Jeremy Corbyn aan de macht komt en dat willen de conservatieven kost wat kost voorkomen.

Maar met wie gaat Theresa May dan praten als ze een nieuwe deal wil met op Europa? Alleen met haar eigen achterban en de Democratic Unionist Party (DUP)? Dat zou betekenen dat het huidige akkoord alleen maar naar rechts wordt bijgesteld en de vraag is of de EU dat dan zal accepteren.

Volgens mij gaat zich het volgende scenario voltrekken: Theresa May benoemt een nieuwe Brexit minister uit de groep tegenstemmers van haar eigen partij (Boris Johnson?, die liet zich de afgelopen dagen voor zijn doen erg stil..), die gaat met iedereen praten, dat levert op korte termijn niets op en dan vraagt Theresa May uitstel aan bij de EU, die krijgt ze ook want de EU vindt het eigenlijk wel prettig dat de onderhandelingen nog doorlopen tijdens de Europese verkiezingen. de factor tijd werkt in dit geval in een ieders voordeel… Ik kan me overigens, de Britten kennende, niet voorstellen dat een dergelijk scenario niet al langer op de plank ligt en afgestemd is met de EU…

15 januari 2019.

De voorbeschouwingen lezend over de Brexit stemming vanavond in het Britse parlement doen vermoeden dat na de stemming vanavond alles nog mogelijk is, van afstel van de Brexit tot uitstel, een nieuw referendum of zelfs nieuwe verkiezingen. Hoe dan ook, de messen zijn geslepen, coalities in achteraf kamertjes gevormd en talloze strategieën bedacht door de backbenchers van alle partijen. We gaan het zien vanavond.

Tijdens het debat gisteravond begon Theresa May over hoe in de toekomst teruggekeken gaat worden op de historische beslissing die vanavond genomen gaat worden, er klonk toen gelach. Toch is dat een relevante vraag. De Brexit heeft een nieuwe scheidslijn in de politiek gebracht dwars door alle partijen heen en dat is die tussen de jonge generatie, die massaal tegen de Brexit is, de de oude die overwegend voor is (en met name op het Engelse platteland woont). Helaas is deze laatste categorie oververtegenwoordigd in de Britse politiek. De Brexit betekent voor de jonge generatie dat ze minder kansen hebben gezien alle beperkingen die de Brexit oplevert, over 10 jaar kijken zij vol heimwee terug naar de tijd dat je zonder problemen op vakantie naar het vasteland kon, daar kon studeren en werken en onbeperkt goederen in- en uitvoeren.

14 januari 2019.

Met 24 uur te gaan voor de stemming in de UK begint de tijd te dringen. Theresa May blijkt in het weekend overleg te hebben gehad met Angela Merkel en het EU voorzitterschap wat vanmorgen tot een open brief leidde van Juncker en Tusk names de EU waarbij met name de intenties van de EU ten opzichte van de Back Stop nog een keer werden toegelicht zonder echte aanvullende toezeggingen. Theresa May zelf laat weten nog steeds voor haar akkoord te zijn en geen alternatief te hebben dan geen Brexit, geen No Deal dus maar uitstel. De consequentie daarvan zou o.a. zijn dat de UK formeel nog steeds in de EU zit als er in mei Europese verkiezingen worden gehouden en ze gewoon mogen mee stemmen wie de nieuwe voorzitter wordt van de EU. In plaats van een tweede Brexit referendum kunnen ze zich dan in mei uitspreken voor of tegen Europa via de Europese verkiezingen, als de UK het niet regelt regelen wij het wel!

Ondertussen kwam vandaag naar buiten dat het handelsoverschot van China op the US het afgelopen jaar met 17% steeg tot een recordhoogte van 323 biljard $, het hoogste overschot sinds 2006. De maatregelen die Donald Trump tot nu toe genomen heeft hebben dus geen effect gehad. De druk zal hierdoor op Trump toenemen om de Chinezen bij de onderhandelingen of een handelsakkoord die nu lopen onder druk te zetten. We horen daar sinds de start vorige week overigens weinig over. Ik zag wel een bericht op twitter dat er weinig schot zit in de onderhandelingen en er alleen over kleine issues wordt gesproken en niet de hoofdzaken.

13 januari 2019.

Een weinig verrassende zondag de 13e met een obligaat interview van Andrew Marr met Jeremy Corbyn, die niets nieuws te vertellen had, en een bombardement van tweets van Donald Trump met standpunten die we allang kennen (gaap). Toch voel je dat er wat in de lucht hangt met de Brexit stemming op dinsdag, waarvan niemand weet wat daarvan de consequentie zal zijn, en het dreigement van Trump om de noodtoestand in te voeren om zo de democraten buiten spel te zetten omdat zij weigeren geld vrij te maken voor het bouwen van de muur met Mexico.

Beide situaties zetten de democratische verhoudingen onze druk en hebben zich nog nooit eerder in de parlementaire geschiedenis van zowel de UK als de VS voorgedaan. Donald Trump en Theresa May zijn aan zet en ons wacht spektakel en de overgang van het normale naar het absurde… Hopelijk kennen deze democratieën genoeg zelfcorrigerend vermogen om in niet al te lange tijd weer terug te gaan naar het normale…

12 januari 2019.

Eén van mijn favoriete BBC-programma’s is Question Time waarbij een volle zaal de kans krijgt aan een panel vragen te stellen en deze week ging het natuurlijk over de Brexit. In het panel vertegenwoordigde James Cleverly de conservatieve partij en Emily Thornberry de socialisten en beide draaien met hun verhaal voortdurend om de hete brei heen. James Cleverly kon op de vraag naar ‘Plan B’, wat toch zolangzamerhand een reële optie is, geen antwoord geven van en Emily Thornberry bleef herhalen, op de vraag waarom Labour niet voor een nieuw referendum is nu uit peilingen blijkt dat de meerderheid van hun achterban daar voor is, dat Labour eerst nieuwe verkiezingen wilde en dan pas daarover wil beslissen. Over en weer vielen de verwijten en gelukkig kapte de presentator Fiona Bruce dat vaak snel af om het publiek de kans te geven een nieuwe vraag te stellen.

Veel applaus kreeg een vrouwelijke vragenstelster met het hierboven staande betoog:
“We don’t even have a Cabinet that can unite and definitely a government that isn’t in control of the process. They are a body of rules and regulations and they’re not going to break that when it’s the most successful single market in the world. We’re going to lose all of that and it’s ridiculous for us with our hopeless government, who cannot get it together to actually work out what the will of the people is today in 2019,  to blame the EU and go round feeling sorry for themselves.”

11 januari 2019.

De Wereldbank, waarvan president Jim Yong Kim deze week bekend maakte op te stappen om voor een Private Equity fonds te gaan werken, kwam deze week met een bijgestelde voorspelling voor de wereldeconomie. In het rapport “Darkening Skies’ stelt de wereldbank haar verwachtingen voor dit jaar voor de wereldeconomie naar beneden bij vanwege de spanningen met betrekking tot de internationale handel, de verminderde productie activiteiten en de toegenomen financiële spanning bij de opkomende economieën. Een en ander heeft tot gevolg dat de voorspelling van een groei dit jaar van 3 procent is bijgesteld naar 2,9 procent, vorig jaar groeiden we 3 procent en het jaar daarvoor 3,1 procent. Ook de wereldhandel zal dalen, van 5,4 in 2017 naar 3,8 in 2018 naar 3,6 voorspelt voor 2019.

Voor de individuele landen verschilt de groei nogal, voor de VS verwachten ze 2,5 procent, vorig jaar was het nog 2,9 procent. De Euro landen vallen terug van 1,9 naar 1,6 procent en China zakt van 6,5 naar 6,2 procent, altijd nog meer dan twee keer de groei van de VS. Qua economie is de VS nog altijd groter dan China met een GBP van 20,41 maar het verschil, China heeft een GDP van 14,09, wordt steeds kleiner en als de trend zich doorzet haalt China de VS binnen 10 jaar in. Zie ook onderstaand plaatje waarin de Chinese expansie duidelijk te ziens is.

Het gaat volgens dit rapport om marginale neerwaarts bijgestelde verwachtingen qua groei van de economie en de handel maar wel met grote individuele verschillen per land. Je kunt dus niet stellen dat de de handelsoorlog tussen de VS en China en de Brexit enorm grote verschuivingen tot gevolg zullen hebben, hoewel je alle aandacht die hier naar uitgaat dit wel doen vermoeden. De neergaande economische trend naar een recessie is al wat langer aan de gang en deze ontwikkelingen versterken dat alleen maar.

Je zou kunnen stellen dat het huidige negatieve sentiment in Europa en de VS veroorzaakt wordt door de dalende groei van de Westerse economieën en niet andersom: de Brexit en Trump zijn het gevolg en niet de oorzaak van de economische terugval. Het tijdperk van de Westerse dominantie van de wereldeconomie is voorbij en door het van stal halen van achterhaalde concepten als ‘America First’ of ‘The British Empire’ los je niks op. China hoeft alleen maar stoïcijns te blijven doen wat ze al een tijdje doen, namelijk andere landen van zich afhankelijk te maken door fors in hen te investeren (Afrika!), en ze worden vanzelf de grootste economische macht. Door muren te bouwen en handelsbelemmerende maatregelen creëer je geen groei.

10 januari 2019.

Gisteravond kwam nieuws door dat Donald Trump het overleg met Chuck Schumer en Nanci Pelosi zonder echt te hebben onderhandeld al snel afbrak waardoor er nog steeds geen oplossing is voor de budgetstop in het kader van de door Trump zo gewenste muur met Mexico. Trump straft hiermee zijn eigen ambtenaren door hun salaris niet te betalen omdat zijn politieke tegenstanders, die de meerderheid hebben in het huis van afgevaardigden, niet doet wat hij wil. Het is net of iemand die in scheiding ligt zijn eigen kinderen niet te eten geeft om zijn ex te dwingen met de regeling die hij voorstelt akkoord te gaan. ‘Dealmaken’ is bij Trump dus geen rationeel proces maar een machtspel vol emoties waarbij hij er vanuit gaat dat hij het morele gelijk aan zijn kant heeften zelfs God erbij haalt, zoals hij zelf zegt:

“This is a choice between right and wrong, justice and injustice … when I took the oath of office I swore to protect our country and that is what I will always do, so help me God”

Als hij dit probleem meer zakelijk had benaderd zou hij weten dat hij bij onderhandelingen waarbij je niet meer de grootste bent concessies moet doen of iets waardevols aan de tegenstander moet aanbieden zodat beide partijen er beter van worden. Niets van dat alles… Zowel Trump als May zoeken de grenzen op van hun macht en zetten alle politieke middelen die zij hebben in om hun tegenstanders te manipuleren onder druk te zetten. Hierdoor wordt het politieke klimaat in zowel de VS als de UK door deze houding grondig verpest en dat doet het draagvlak van de politiek geen goed. In een poll gisteravond bij CNN werd aan de kijkers gevraagd wie er de beste onderhandelaar is: Trump, May of Xi Jinping, deze laatste won met 97 %, Theresa May kreeg 11 % en Trump 10%. Daarbij moet natuurlijk wel opgemerkt waren dat Yi Jinping niet graag een kijkje in de keuken geeft, van de huidige onderhandelingen over het handelsakkoord krijgen we weinig te horen, zelfs geen foto van de delegatie kon er tot nu toe vanaf…

9 januari 2019.

Gisteren stond er een bericht in de New York Times dat de US zonder overleg de status van de EU had terug gebracht van ‘Member State’ naar ‘International Organization’ waardoor de diplomatieke status van de EU en in Washington werd verlaagd. Donald Trump heeft niet veel op met de EU, de Verenigde Naties en de Wereldbank waarvan hij vindt dat dat besluiteloze organisaties zijn die veel geld kosten maar niks opleveren. Dat de VS zelf ontstaan is uit een samenwerkingsverband van staten vergeet hij gemakshalve dan maar. Langzamerhand wordt door dit soort fratsen duidelijk dat de VS niet meer onze onvoorwaardelijke bondgenoot is maar dat we elkaars concurrenten zijn, kleineren van je tegenstander is dan in ene onderdeel van de strategie.

En vandaag begonnen in de UK de debatten opnieuw over de Brexit deal waarover volgende week dinsdag in het Lagerhuis gestemd gaat worden. Opvallend was dat een motie werd aangenomen waarbij de regering verzocht werd, in het geval van het verwerpen van de Bexit deal, binnen drie dagen met een plan B op de proppen te komen. Theresa May heeft steeds gezegd dat het wat haar betreft om haar Brexit deal is of om niks dus als ze consequent is blijft de UK gewoon onderdeel van de EU.

8 januari 2019.

Er verschijnen berichten in de pers dat Engelse banken en financiële instellingen massaal miljarden vanuit de City bij banken op het vaste land van Europa onderbrengen. Het zou gaan om 1 trilion GBP: 1,000,000,000,000 Britse ponden dus, zijn ze bang dat de pond na de Brexit in waarde gaat dalen? Overigens zijn er nog heel wat scenario’s mogelijke voor de Brexit terwijl de deadline nadert, zie onderstaand actueel plaatje, waarbij de economische impact bij alle scenario’s groot is en wij Europeanen blijkbaar helemaal niets meer in te brengen hebben:

En dan hebben we plots Kim Jong-un, in ene per trein afreist naar China voor een topontmoeting met Xi Jinping, dat doet hij niet vaak dus er moet wel iets aan de hand zijn. Vorige week waren er berichten dat Kim Jong-un graag een nieuwe ontmoeting wilde hebben met Donald Trump en die reageerder daar lauw op door te zeggen dat hij dat wel wilde maar daar geen haast mee heeft. Korea stuurt immers geen raketten de lucht meer in dus wat is het probleem? Dat ligt gevoelig bij de Noord Koreaanse leider dus gaan shoppen bij het buurland terwijl de VS en China op ambtelijk niveau besprekingen voeren over een handelsakkoord geeft een mooi signaal af, zowel van China als van Noord Korea aan de VS.

Waarschijnlijk komt Trump dit allemaal wel goed uit, voorlopig is de druk opvoeren op China de beste strategie, de verkiezingen in de VS zijn pas eind volgend jaar dus naar China of Noord Korea afreizen kan nog wel even wachten. De focus van Trump ligt momenteel op de muur met Mexico en zijn laatste plan is daar staal voor te gaan gebruiken, Amerikaans staal wel te verstaan en zonder importheffing natuurlijk.

7 januari 2019.

200 van de 450 parlementsleden in de UK roepen Theresa May op niet uit de EU te stappen als het parlement tegen de Brexit-deal stemt maar in plaats daarvan in de EU te blijven. Op korte termijn een mooie oplossing maar we blijven dan wel zitten met een partner die er eigenlijk niet bij wil horen, willen we dat wel? Al eerder heeft het Europees Hof bepaald dat de UK zonder problemen bij EU kan blijven als ze de aanvraag tot uittreding terugtrekken, ik hoop dat ze dan wel de door ons tot nu gemaakte kosten vergoeden. De achtergrond van deze actie is de toenemende onzekerheid over de toekomst voor met name de Britse auto en de productie industrie, dezelfde sectoren die ook door een eventuele handelsoorlog kunnen worden getroffen.

En dan de VS en China, vandaag zijn de grootste economie en de een na grootste met elkaar gaan onderhandelen waarbij het verschil qua GBP steeds kleiner wordt en de kans vrij groot is dat China binnen een paar jaar de VD inhaalt. Daarbij komt dat China zo langzamerhand innovatiever is dan de VS, althans dat zijn de berichten van de binnenkort gehouden grootste tech beurs van de wereld in Las Vegas. Donald Trump heeft na zijn verkiezing prioriteit gelegd bij de ‘oude’ economie en afstand genomen van de nieuwe high tech bedrijven die de driver zijn van economische groei. De VS verwijt China oneerlijke concurrentie met namen t.a.v. technologische innovaties en wil ze afspraken maken over vrijhandel, intellectueel eigendom etc. . Wat zich hier afspeelt is iets wat de komenden jaren zal blijven spelen: wie is het grootst, wie heeft het meeste economische macht? Donald Trump vindt natuurlijk dat dat de VS is maar de Chinezen vinden natuurijk hun eigen economie superieur. Overigens is de EU qua omvang groter dan China, maar die zit niet aan de onderhandelingstafel in Peking, helaas, en wordt zo zelfs kleiner door het uittreden van de UK, eveneens helaas.

6 januari 2019.

Theresa May begint haar slotoffensief om de Brexit deal er door te krijgen met een interview bij Andrew Marr op de zondagochtend. Weinig nieuws van haar kant, ze heeft de afgelopen weken vooral gepraat met de EU met marginaal succes en een meerderheid in het parlement heeft ze nog steeds niet. Met tien dagen te gaan moet er wel wat gebeuren anders stevent de UK af op het No Deal scenario, ‘uncharted territory’ zoals Theresa May het net zelf noemde.

En dan starten morgen in Peking de onderhandelingen op diplomatiek niveau tussen de VS en China over een handelsakkoord. De Amerikaanse delegatie wordt geleid door Jeffrey Gerrish en niet zijn baas Robert Lighthizer, die het eigenlijk voor het zeggen heeft en een vertrouweling is van Trump. Zonder de hoofdrolspelers zal er dan ook alleen voorbereidend werk kunnen worden gedaan. Interessant in dit kader is een artikel over hoe China en de VS uit eerdere onderhandelingen zijn gekomen: ‘Beijing and Washington Frame Trade War Talks Differently’. Hier een overzicht van de communicatie na afloop:

Blijkbaar is het dus mogelijk met elkaar te onderhandelen en achteraf voor het eigen publiek met een compleet ander verhaal naar buiten te komen. Zo blijkt het dreigement van Trump dat in de Westerse media steeds genoemd wordt dat als er binnen 90 dagen geen akkoord ligt de VS haar invoerrechten gaat verhogen van goederen uit China door China in dit overzicht niet genoemd wordt. Daarbij spelen bij het onderhandelen ook culturele verschillen een rol waarbij het team Trump vanuit een Westers rationeel onderhandelingsmodel denkt en de Chinezen een meer op de persoonlijke relatie geïnspireerde benadering van onderhandelen hanteren, je moet eerst je best doen ze te begrijpen voordat je als partner in onderhandelingen serieus wordt genomen. Daarnaast hebben de Amerikanen nogal de neiging succes te claimen terwijl de Chinezen het belangrijk vinden gezichtsverlies te voorkomen, deze twee verschillende uitgangspunten kunnen botsen.

Interessant in dit verband is een recente analyse in het NRC Trover de status van de onderhandelingen van de VS met Noord Korea. Na wat ambtelijke voorbereiding ging Trump naar Zuid Korea voor een gesprek met Kim Jong-un, werd er een memo opgesteld van een paar kantjes met afspraken, daarna zouden de details in onderhandelingen verder uitgewerkt worden. Deze onderhandelingen zijn echter vast gelopen en als ik het goed begrijp gaat het daarbij met name over de interpretatie van de term ‘denuclearisering’ waar beide partijen een andere uitleg aan geven. Ook de ‘deal’ van Trump met Kim was dus een raamwerk dat ruimte liet voor interpretatie waarvan achteraf bleek dat dat geen goede basis voor de verdere onderhandelingen was.

5 januari 2019.

We hebben er inmiddels al weer drie werkdagen op zitten dit jaar en dat betekent dat veel bedrijven momenteel bezig zijn met het opstellen van de Q4 cijfers en voorbereidingen treffen voor het opstellen van de jaarrekening. Bij de meeste bedrijven ligt er een grote druk op de financiële administratie snel na de afsluiting van het boekjaar met eerste cijfers te komen, die liggen er meestal wel na een paar dagen. En dan begint het echte werk: hoe gaan we dit interpreteren en communiceren? Is het handig met een winst of omzet waarschuwing voordat de geplande publicatiedatum van de cijfers? En hoe ga je dit dan uitleggen? Hoe verklaar je tegenvallers en wat verwacht je voor de toekomst? Daar hebben bedrijven tegenwoordig een heel leger analisten, PR, communicatie en Social Media influencers voor. Je kan er vanuit gaan dat dit agendapunt maandag bij veel managementvergaderingen hoog op de agenda staat. Vanaf 23 januari komen de cijfers en toelichtingen naar buiten, geen nieuws van bedrijven de komende twee weken is dus goed nieuws.

4 januari 2019.

Vandaag werd bekend dat de VS en China volgende week maandag en dinsdag in Beijing met elkaar op diplomatiek niveau gaan praten over een handelsakkoord. Tevens kwamen er cijfers naar buiten over de banengroei in de VS: in december zijn er totaal 312.000 nieuwe banen bijgekomen. Beide berichten zorgden ervoor dat het optimisme terugkeerde op Wall Street, goed nieuws dus. Vanuit de UK blijft het stil, de stemming over het Brexit verdrag staat nog steeds gepland op 15 januari en volgens de laatste berichten is er weinig beweging onder de MP’s en zijn de pogingen van May om na het nieuwe jaar druk uit te ogenenen op de EU om het akkoord aan te passen tot nu toe op niets uit gelopen.

3 januari 2019.

Vandaag een interessant artikel in de New York Times ‘Last Month, Investors Seemed Too Pessimistic. Now, They Seem Prescient.’ en de kern daarvan is dat het niet alleen de dreigende handelsoorlog tussen China en de VS een belemmering is voor economische groei maar vooral ook de afnemende interne vraag binnen China zelf. Na jaren van ongebreidelde groei gaat het de laatste tijd economisch niet zo goed met China en dat is geen gunstig uitgangspunt voor het voeren van onderhandelingen over een handelsakkoord, dat kan je beter doen als het goed gaat want dan heb je wat weg te geven.

Een en ander begint impact te krijgen op de markten en dat is te merken in de beurskoersen die zenuwachtig op en neer gaan en bijvoorbeeld ook in de de plots stijgende goudprijs: in periodes van onzekerheid zoeken beleggers alternatieven. Naast Apple kwam gister nu ook Delta Airlines met een omzetwaarschuwing en volgens het artikel in de New York Times zullen de komende weken, als de Q4 2018 cijfers bekend worden gemaakt, meer Amerikaanse bedrijven volgen. In december is de omzet in de hele Amerikaanse productiesector plots sterk gedaald en dat zal zeker zijn weerslag krijgen in de cijfers van individuele bedrijven.

2 januari 2019.

Vandaag kwam Apple met een omzetwaarschuwing vanwege tegenvallende resultaten in de afgelopen drie maanden. De verwachting is dat Apple’s omzet Q1 2019 5 tot 9 miljard lager zal zijn dan eerder voorspeld. Topman Tim Cook wijt dit aan de economische malaise in China en de handelsoorlog tussen de VS en China. Wie volgt?

Zelf met verbazing in Groningen met vrienden door de westelijke en zuidelijke wijken rond de stad gereden en me verbaasd door het grote aantal nieuwbouwprojecten dat daar momenteel uit de grond gestampt wordt in de hogere prijscategorie. Op Funda vindt je een onverkochte voorraad van 146 koopwoningen allemaal met een prijs vanaf 3 ton en voorzien van een aardwarmtepomp en zonnepanelen en met een EPC-waarde van 0,0 en energielabel A++! Heb ik iets gemist, dacht ik toen, gaat het in ene beter met de werkgelegenheid in Groningen? Volgens onderzoek van het ING Economische Bureau merkt Groningen het minst van de huidige economische groei en krimpt de economie daar zelfs, vanwaar dit bouwoptimisme?

1 januari 2019.

Frans Timmermans bleek op oudejaarsavond niet in China te zitten maar aanwezig te zijn bij de Top 2000 a GoGo, waar hij vertelde dat Aretha Franklin’s ‘I Say a Little Prayer’ zijn favoriete nummer is (de wens is de vader van de gedachte), Donald Trump zat niet in een van zijn resorts maar gewoon thuis te wachten op een tegenzet van de democraten nadat hij de overheidsuitgaven bevroren had vanwege het niet krijgen van budget voor zijn muur, Xi Jinping vertelde ons tijdens zijn nieuwjaarstoespraak vanuit de Grote Hal van het Volk dat inlijven van Taiwan bij China nog steeds hoog op zijn agenda staat, desnoods gewelddadig, en Theresa May, ja, waar zat Theresa May eigenlijk?

31 december 2018.

Forex publiceerde eerder deze maand een interessant artikel ‘2019: The Year of the Deal’ geschreven door de TD Financial Banking Group met daarin een overzicht van de meest risicovolle ontwikkelingen die zich nu wereldwijd afspelen.

Momenteel spelen zowel de afhandeling van een handelsakkoord tussen de VS en China als de finale onderhandelingen rond de Brexit en de EU, beide onderhandelingen zullen in het eerste kwartaal tot een goed eind moeten komen: geen deal betekent immers escalatie van de handelsoorlog tussen de VS en China en slechte economische vooruitzichten voor de EU en UK in het geval van geen Brexit-deal. Als één van de twee deals niet gesloten wordt is dat al een probleem maar als beide onderhandelingen vast lopen zal dat zeker gaan leiden tot een recessie.

De sleutel voor de oplossing liggen nu dus bij Donald Trump en Xi Jinping, die onderling een deal moeten sluiten, en Theresa May die het Engelse Lagerhuis zover moet zijn te krijgen voor het Brexit akkoord te stemmen. Beide een lastig verhaal lijkt me. Jammer genoeg speelt de EU bij beide processen van ‘Dealmaking’ nu nauwelijks meer een rol hoewel we zo wel te maken krijgen met de impact van wat anderen beslissen: de onderhandelingen met de UK over de Brexit staan stil en de onderhandelingen tussen China en de VS zijn bilateraal.

Het zou mooi zijn als Europese verkiezingen op 23 mei over de rol van de EU in dit hele proces zouden gaan, het lijkt wel of de EU aan de kantlijn staat toe te kijken terwijl anderen met elkaar praten en deals sluiten ter eigen voordeel. Wellicht een mooie taak voor Frans Timmermans hier een belangrijk punt van te maken tijdens de Europese verkiezingscampagne. Nog mooier zou het zijn als hij op het vliegtuig stapt en een deal weet te sluiten met China natuurlijk, wat De Donald kan kan Ons Fransje toch wel zeker beter?

In ieder geval gaan we een interessant eerste kwartaal van 2019 tegemoet, ik ga dit de komende tijd op deze plek volgen. Natuurlijk kan ik niet in de toekomst kijken en voorspellingen doen is altijd een hachelijke zaak maar tegelijkertijd is het wel interessant vanuit dit perspectief de ontwikkelingen de komende periode te blijven volgen.

Tegelijkertijd is het interessant te kijken hoe dit proces van ‘Dealmaking’, waarbij partijen op het scherp van de snede proberen een ‘deal’ te sluiten die voor beide gunstig is, een succesvolle strategie kan zijn. In de casus Q1 2019 lopen er twee van dit soort processen parallel die eigenlijk niet los van elkaar kunnen worden gezien en dat maakt de komende periode des te interessanter, wordt vervolgd…

Wildernis

Deze week in in Frankfurt in de Schirn Kunsthalle de tentoonstelling Wildnes bezocht waar het thema ‘wildernis’ vanuit verschillenden invalshoeken wordt behandeld. Op de tentoonstelling zie je schilderijen van schilders die de natuur schilderen vanuit hun atelier en nooit de natuur hebben opgezocht, foto collages van door de kunstenaar bedachte wildernis, digitaal gecreëerde beelden van een imaginaire wildernis, en diverse films, video’s en objecten. Een bijzondere tentoonstelling die je aan het denken zet over de relatie tussen de mens en de natuur, een al eeuwenlange slepende discussie maar momenteel erg actueel.

Uitgangspunt voor de tentoonstelling is dat de wildernis, d.w.z. de ongerepte, niet door middel van menselijk handelen veranderde natuur, niet meer bestaat. Sinds de mensheid met haar expansiedwang alle bergen heeft beklommen, alle zeeën bevaren en alle werelddelen ter eigen nut geëxploiteerd is er op aarde geen echte ongerepte wildernis meer te vinden. Sterker nog, onze exploitatie van de natuur heeft zelfs grote wereldwijde klimatologische gevolgen, ook veraf gelegen oorden ondervinden daar de gevolgen van. Het tijdperk waarin ons klimaat en de atmosfeer in sterke mate worden beïnvloed door onze menselijke activiteit wordt ook wel het antropoceen genoemd, deze term werd in 1919 geïntroduceerd door de Russische geoloog Alexei Pavlov.

SCHIRN SHORTCUT – WILDNIS

Wir sind fasziniert von Wildnis. Das war nicht immer so! Warum erfahrt ihr mit dem SCHIRN SHORTCUT – dem kürzesten Weg zu mehr Wissen.

Slået op af SCHIRN KUNSTHALLE FRANKFURT i Fredag den 21. december 2018

De filosoof Peter Sloterdijk beschrijft in zijn boek ‘Wat gebeurde er in de 20e eeuw?’ de verschillende fasen van de exploitatie van de natuur door de mens. Voor de agrarische revolutie paste de mens zich aan zijn omgeving aan, toen hij echter dieren ging domiciliëren en inzetten op het land en als transportmiddel ging inzetten nam de impact van de mens op de natuur toe en tijdens de industriële revolutie, door de uitvinding van stoommachines en de elektriciteit, steeg deze impact exponentieel met alle kwalijke gevolgen voor de kwaliteit van onze leefomgeving van dien.

Deze, door de mens niet beoogde ontwikkelingen, hebben geresulteerd in een wereldwijde klimaatverandering vanwege de toegenomen CO2-uitstoot waardoor, volgens de deskundigen, de zeespiegel zal gaan stijgen evenals de temperatuur wereldwijd. Peter Sloterdijk stelt in zijn boek dat zelfs als we vanaf nu zouden stoppen met de C02-uitstoot het nog 3.000 tot 4.000 jaar gaat duren tot de aarde weer op zijn oude niveau is. Een onomkeerbaar proces met grote impact dat niet makkelijk te stoppen is en dus voer is voor doemdenkers.

Vorige week was er zo’n doemdenker te zien in het programma Tegenlicht van de VPRO. In ‘De aarde draait door’ liet Tegenlicht milieu-activist en schrijver Paul Kingsnorth aan het woord die zich samen met zijn gezin heeft teruggetrokken in een nog onbedorven natuurgebied in Ierland waar hij zo primitief mogelijk probeert te leven, hij is overigens wel in het bezit van een auto en een internetverbinding. Volgens hem is de natuur niet meer te redden en is de groene beweging de nog overgebleven wilde natuur aan het volbouwen met windmolenparken en een zonnepanelen landschap.

Zowel voor Sloterdijk als voor Kingsnorth is het dus al te laat: de strijd om een gezonde relatie tussen mens en natuur is al verloren. Ook de tentoonstelling Wildnes in Frankfurt is op dit sombere scenario gebaseerd. In een recensie in het NRC van de tentoonstelling in Frankfurt schrijft Hans den Hartog Jagert: ‘Nu we het laatste stukje wildernis vakkundig om zeep geholpen hebben zijn daar nieuwe onbeheersbare gebieden voor in plaats gekomen: de techniek, de virtuele wereld, het menselijk brein’ NRC van 13 december 2018 ‘Heimwee naar de vertrouwde wildernis’

Volgens al deze schrijvers is zich dus een rampscenario aan het voltrekken en zullen wij niet meer in staat zijn het tij te keren. Dat is wel nieuw, vroeger had je het rapport van de Club van Rome en recenter de waarschuwingen rond de zure regen maar die gingen uit van een oplosbare situatie, nu is de ondertoon veel negatiever van aard: er is niets meer aan deze ontwikkeling te doen! Als dat zo is dan krijgen we met een gigantisch moreel dilemma te maken: als we toch op de afgrond afstevenen, heeft het dan nog wel zin er iets aan te doen? Waarom veel geld investeren in een warmtepomp als het toch niet uitmaakt? Voor de acceptatie en het draagvlak van de klimaatwet kan dat best wel eens een probleem worden.

Volgens de doemdenkers kondigt het einde der tijden zich dus aan, althans voor ons mensen. Iets dergelijks is overigens al eens eerder gebeurd tijdens de vorige ijstijd toen de mammoet en dinosaurussen zijn uitgestorven. De aarde zelf heeft deze ijstijd overleefd en ons mensen de kans geboden onze slag te slaan, is het wellicht tijd dat een ander dier onze plaats als heerser van de wereld overneemt?

Op de tentoonstelling staat een opstelling van de Amerikaanse kunstenaar Mark Dion, een wolf opgezet op een aanhangwagen. De wolf in dit kunstwerk staat symbool voor de relatie tussen de mens en de natuur waarbij we hem aan de ene kant een aaibaar object hebben gemaakt (het meest gedomicilieerde dier is de hond, verwant aan de wolf) en staat de wolf aan de andere kant de symbool voor de terugkerende natuur: ook in ons land is de wolf na een lange afwezigheid weer gesignaleerd. En dat levert dan weer klagende herders en boeren op die eisen dat hij afgeschoten wordt en een schade regeling van de overheid willen voor de dieren die door hem gedood worden. Wellicht een waardig opvolger van de mens als we er allemaal niet meer zijn, mist we de wolf niet genetisch gaan manipuleren natuurlijk…

Overigens ben ik het zelf met al die doemdenkers niet eens. Volgens mij zijn wij best wel in staat op tijd het tij te keren als we al onze hulpmiddelen goed inzetten, wellicht moeten we eerst meer last krijgen van de effecten voordat we echt tot actie overgaan. Als je kijkt naar de huidige discussies rond het klimaatakkoord vallen de belangengroepen al snel terug op het eigenbelang en dan schiet natuurlijk niet op als vooraanstaande intellectuelen het vuurtje van de onrust stevig opstoken…

Pijnpunten in de samenleving

Afgelopen zondag, 11 november 2018, was er bij Buitenhof een debat tussen de Vlaamse schrijfster en columnist Dalilla Hermans en de socioloog en publicist Herman Vuijsje naar aanleiding van het verschijnen van zijn boek Zwartkijkers. Daarin stelt Vuijsje dat er sprake is van overdrijving en generalisering als het gaat om het verschil tussen zwart en wit, met andere woorden: de mensen die de tegenstelling zwart-wit benadrukken zijn zwartkijkers.

Je weet van te voren als je naar zo’n debat gaat kijken dat de emoties hoog kunnen oplopen, zeker als er twee mensen aan tafel zitten die een uitgesproken mening hebben over racisme, kolonialisme, zwarte piet, witte mannen en schrikgodinnen. Blijkbaar raken deze onderwerpen een open zenuw in de samenleving en is een ontspannen discussie op basis van argumenten moeilijk. Sterker nog, veel mensen gaan om die reden een debat juist uit de weg omdat dit felle reacties kan uitlokken.

Overigens wil ik de ervaringen van Dalilla Hermans niet bagataliseren, als je zelf onderwerp bent van discriminatie komt dat hard aan en dat is natuurlijk verwerpelijk. Om die reden ben ik er dan ook voor dat Zwarte Piet niet meer zwart is maar alle kleuren van de regenboog kan hebben, als iets iemand kwetst is dat een goede reden de oorzaak hiervan weg te nemen, waarom eigenlijk niet? Overigens maakte de lezing van Sigrid Kaag, onlangs die zich over dit onderwerp onlangs uitsprak, op mij grote indruk en zie ik om mij heen steeds meer mensen die dit standpunt delen.

Het betoog van Herman Vuijsje bij Buitenhof ging echter over iets anders. Als socioloog  heeft hij volgens de klassieke sociologische methode (literatuuronderzoek en bestuderen van beschikbare bronnen) onderzoek gedaan naar racisme en geconstateerd dat Nederland het land is met het minste racisme ter wereld. De ‘zwartkijkers’ zoals hij dat noemt zijn het daar niet mee eens en baseren hun mening vooral op persoonlijke ervaringen die, volgens Vuijsje, niet representatief voor de situatie in Nederland. Dalilla Hermans bewees zijn stelling door het steeds te hebben over ‘dingen die ik effectief heb meegemaakt’ waarbij de Vlaamse overigens toegaf geen kennis te hebben van de Nederlandse situatie.

Twee verschillende wetenschappelijk methodes, sociologisch bronnenonderzoek vs. het generaliseren vanuit persoonlijke ervaringen. Van Herman Vuijsje een dappere poging het racisme in kaart te brengen op basis van zijn sociologisch onderzoek. Daarbij stelt hij, op basis van zijn conclusies, dat het met het racisme in Nederland wel meevalt, voor een meer ontspannen debat over dit onderwerp op basis waarvan we als samenleving kunnen leren en dat handvaten oplevert voor het formuleren van beleid en het nemen van doeltreffende maatregelen om racisme te voorkomen.

Vanuit deze invalshoek was het daarom Interessant dit weekend een interview van Bas Heijne te lezen met de Franse sociologe Nathalie Heinich, ‘Geen identiteit zonder identiteitscrisis’ , naar aanleiding van haar essay ‘Ce que n’est pas l’identité’, NRC 10 november 2018. Volgens Nathalie Heinich kan de sociologie helderheid brengen in het maatschappelijk debat door het toepassen van de sociologische methode en een zo neutraal mogelijke analyse van de begrippen die het debat beheersen. De hedendaagse sociologische debat wordt volgens haar gekolonialiseerd door een discours dat alles in termen van dominantie en onderdrukking ziet en zij pleit dan ook, conform de opvatting van de socioloog Max Weber, voor een neutrale houding ten opzicht van het object van onderzoek.

Haar object van onderzoek is daarom niet dominantie en onderdrukking maar identiteit. Dit begrip kent volgens haar drie dimensies: hoe zie je jezelf, hoe presenteer je jezelf naar buiten, en hoe wordt je van buitenaf gezien. Wanneer de discrepantie tussen deze elementen te groot wordt, ontstaat een identiteitscrisis.

‘Als je honderd jaar geleden een klein plaatsje woonde, waar je steeds dezelfde mensen zag, waar relaties nauwelijks veranderden en het buitenland ver weg was, dan hield je je nauwelijks met identiteit bezig. De crisis begint wanneer je vreemden tegenover je vindt en je afvraagt wat die van je vinden. Je gaat jezelf steeds met andere vergelijken. Ik vermoed dat dat constante vergelijken van jezelf met anderen, op alle fronten, een van de redenen zou kunnen zijn voor dat permanente gevoel van crisis wat (onze) identiteit betreft’. (…) ‘Op het persoonlijke vlak denk ik dat sociale media, en dat is maar een hypothese, daarbij een grote rol spelen. Je bent de hele dag bezig je te presenteren, jezelf te ensceneren. Tegelijk word je ook van alles door anderen toegeschreven. Je gaat je dan afvragen of die etiketten kloppen met de manier waarop je jezelf ziet’.

Volgens Heinrich ontstaat een identiteitscrisis dus op het moment dat je buiten je veilige sociale omgeving treedt en onbekenden ontmoet en in die zin gedefinieerd heeft identiteit met sociale structuren en niet met individueel handelen te maken en ligt de nadruk op het conflict dat dan ontstaat overeenkomstig het activisme van de socioloog Max Weber. Het begrip identiteitspolitiek domineert daarom tegenwoordig het politiek debat met de nadruk op anti-racisme, seksisme etc. waardoor het politieke klimaat verzuurt.

Max Weber’s tijd- en vakgenoot Emile Durkheim dacht daar overigens anders over, volgens hem ligt de oorzaak van een sociaal verschijnsel in een combinatie van omvang, materiële en morele dichtheid in de samenleving waarbij omvang en bevolkingsdichtheid voor hem niet voldoende oorzaak zijn, beslissend is de morele dichtheid d.w.z. de intensiteit van de communicatie en uitwisseling tussen individuen. Hoe meer relaties tussen individuen, hoe meer samenleving, des te minder strijd. Volgens mij zit Herman Vuijsje meer op deze lijn want hij gaat het debat niet uit de weg…

Een interessant onderzoeksobject voor sociologen overigens deze discussie, zowel theoretisch als methodologisch zouden ze een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan dit debat dat zo gevoelig ligt en wordt gedomineerd door activisten. De relatie die Nathalie Heinich in het interview met Bas Heijne legt met social media is daarbij interessant en vraagt om meer onderzoek om te kijken of haar hypothese klopt

De democratisering van onze informatievoorziening

Ik las laatst over het ‘twee-in-een principe’ van Hannah Arendt: d.w.z. ‘onze innerlijk dialoog met onszelf waardoor iedereen zichzelf de maat neemt en een brug slaat tussen ons innerlijke en het openbare leven van de mens’. En die brug tussen ons innerlijk en openbaar leven krijgt vorm door ons handelen.

Een mooi beeld is dat: de brug tussen ons innerlijke en het openbare leven. Wat dieper nadenkend over de definitie van wat ons ‘openbare leven’ kom ik tot de conclusie dat de reikwijdte van ons openbare leven de laatste jaren behoorlijk veranderd is. Beperkte vroeger ons openbare leven zich tot gezin, werk, kerk en/of kroeg, tegenwoordig speelt ons openbare leven zich niet alleen af in de fysieke werkelijkheid maar ook in toenemende mate online, veel mensen besteden geheel vrijwillig hun tijd aan het internet en sociale media waardoor ons openbare leven een veel groter bereik heeft gekregen.

Je kan de impact van het internet denk ik goed vergelijken met de impact van de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1454 door Laurens Janszoon Coster en/of Gutenberg. Luther zouden nooit zo succesvol zijn geweest als hij zijn reformatorische stellingen niet via boeken had kunnen verspreiden en hetzelfde geldt bijv. voor Erasmus met betrekking tot het humanisme. Natuurlijk was er veel weerstand van de gevestigde orde tegen bepaalde boeken maar het boek, eenmaal uitgevonden, bleek het hardnekkig te blijven bestaan en in verboden vorm des te aantrekkelijker om te lezen.

Cruciaal was dat door de boekdrukkunst de geestelijkheid haar monopolie op informatietoegang en de lees- en schrijfkunst verloor. Hierdoor kreeg met name de intellectuele elite (wetenschappers, schrijvers, journalisten, politici, kunstenaars etc.) toegang en kwamen er uitgeverijen, tijdschriften en kranten die als poortwachters bepaalden wat wel of niet gepubliceerd werd, je kan dus stellen dat door de boekdrukkunst het monopolie verschoof naar de intellectuele elite.

En dan nu de internet revolutie die kan worden gekenmerkt als de volledige democratisering van de informatietoegang. Iedereen heeft tegenwoordig toegang tot het internet, kan een boek schrijven, dit op internet publiceren of zelf een website beginnen en daar alles op zetten wat men wil, hoe onbenullig ook. Met name door het ontstaan van ‘social media’ heeft deze democratisering van de informatietoegang een enorme boost gekregen en tegelijkertijd een nieuwe dimensie toegevoegd aan ons openbare leven.

Ons openbare leven wordt met de nieuwe mogelijkheden van het internet niet alleen meer gevormd door het rechtstreeks handelen tussen mensen maar nu ook met iedereen in de digitale wereld waarin je online actief bent. Een ontwikkeling die nog maar net begonnen is en waarvan commerciële partijen de eigenaar zijn en we de impact nog niet goed kunnen overzien. Natuurlijk weten we dat er impact is op onze privacy, inlichtingendiensten alles kunnen volgen, iemand waarmee je chat een ‘bot’ kan zijn, de uitkomst van een search op Google gestuurd wordt door betalende adverteerders, dat de meest actieve internetters last hebben van eenzaamheid en depressies en vreemde mogendheden proberen onze verkiezingen te beïnvloeden, en o ja: de volgende oorlog een cyberoorlog wordt …of al begonnen is? Allemaal onbedoeld bijeffecten van de democratisering van de informatietoegang die de bedenkers van het internet niet voorzien hadden.

De vraag is nu wat de lange termijn gevolgen van het internet zullen zijn. Leverde de boekdrukkunst de reformatie, het humanisme en later de verlichting op, wat kunnen we verwachten van de digitale revolutie die nu plaats vindt? Uit de bijeffecten blijkt dat we nog niet goed weten hoe we met deze nieuwe onlinewereld moeten omgaan en het is te hopen dat ons zelfregulerend vermogen ons in staat stelt de ongewenst excessen te voorkomen. Ondertussen valt het me op dat de oude intellectuele elite het moeilijk heeft met deze ontwikkelingen omdat zij hun oude positie van poortwachter aan het verliezen zijn. Dat blijkt uit de dalende verkoop van kranten en boeken maar ook uit het opkomende populisme dat zich vaak richt tegen intellectuelen en journalisten (Trump vs. CNN). Eigenlijk logisch, de democratisering van de informatievoorziening zal zich in eerste instantie richten tegen de oude poortwachters tot informatie net zoals dat destijds na de uitvinding van de boekdrukkunst gebeurde tijdens de beeldenstorm.

Op dit moment is het echter onduidelijk wat al deze nieuwe digitale ontwikkelingen op termijn gaan opleveren: blijven we allemaal in onze ‘bubble’ zitten of gaan we af en toe switchen? Laten we onze politieke voorkeur afhangen van de consensus in de eigen groep of vormen we liever onze eigen mening? Worden we kritisch op ons onlinegedrag of laten we ons leiden door ‘influencers’ die onze behoefte gaan bepalen…

De brug waar Hannah Arendt het over heeft is een multidimensionale snelweg geworden waarop we de innerlijke dialoog met onszelf niet alleen moeten afstemmen met ons ‘offline’ maar ook met ons ‘online’ openbare leven.

De laatste (dacht ik toen).

Ik weet nog goed wanneer ik besloot te stoppen met roken. Dat was op het moment dat ik ‘s morgens vroeg met mijn auto onderweg naar mijn werk zin kreeg in een sigaret en mij plots realiseerde dat ik er bij het wegrijden al een opgestoken had. Lange tijd rookte ik mijn eerste sigaret pas bij mijn eerste kop koffie, omdat ik dat lekker vond, en nu rookte ik op de automatische piloot zonder dat ik mij daarvan bewust was. Stoppen, dacht ik toen, daarna heb ik niet meer gerookt.

Het zelfde overkwam mij laatst met bloggen. Ruim vier jaar geleden ben ik met deze blog begonnen en lange tijd schreef ik met veel plezier bijna wekelijk een stukje, aan onderwerpen meestal geen gebrek. Van de zomer veranderde dat plotseling, de frequentie nam af en en ik kreeg het gevoel dat ik mijzelf in de blogs ging herhalen. Neem mijn vorige blog over de Brexit en Trump, hoe vaak heb ik daar al niet over geschreven? En heeft het wat uitgemaakt? Doet het er eigenlijk wel toe wat mijn mening is naast die van al die columnisten, bloggers en vloggers die de media tegenwoordig overspoelen?

Daarbij komt dat ik steeds meer een afkeer krijg van sociale media, Facebook en Twitter bezoek ik steeds minder. De content op de sociale media is de laatste tijd steeds minder interessant geworden en de algoritmes die bepalen wat je te zien krijgt maken de selectie op basis waarvan je iets te zien krijgt steeds onduidelijker. Hierdoor krijg je het gevoel dat je zelf niet meer bepaald wat je te zien krijgt op het internet (dat was toch de bedoeling?) maar dat commerciële en politieke spelers deze media gebruiken voor hun eigen doelstellingen. Tevens bepalen slechts een beperkt aantal Amerikaans bedrijven, die zich niet veel aantrekken van begrippen als privacy en transparantie, wat we wel en wat we niet kunnen zien, niet alleen op social media maar ook bijvoorbeeld op zoekmachines. Wil ik,  door hun software te gebruiken, daar eigenlijk wel aan mee werken?

Als je dit soort vragen gaat stellen is het tijd om te stoppen denk ik dan, dit is dan ook mijn laatste blog.

Wie het weet mag het zeggen

Grappig zo’n troonrede waarbij koopkrachtplaatjes tot achter de komma zijn doorgerekend zodat je het gevoel krijgt dat de toekomst kwantificeerbaar en voorspelbaar is terwijl er toch veel onzekerheid en onvoorspelbaarheid is ten aanzien van onze toekomst.

Neem de Brexit die over een half jaar zijn beslag zal krijgen en waarvan we nog steeds niet weten volgens welk model de UK de EU gaat verlaten en wat dan de impact zal zijn voor de het restant EU-landen en de UK. Met minder dan zes maanden te gaan zouden we eigenlijk toch al lang moeten weten hoe de afsplitsing vorm gaat krijgen zodat iedereen zich hierop kan voorbereiden. Alle opties (een harde Brexit, een compromis oplossing of zelfs nieuwe verkiezingen in de UK en zelfs uitstel) staan nog open waardoor je er vanuit kan gaan dat er bij elk scenario waarschijnlijk uitvoeringsproblemen zullen zijn. Engelsen hebben vaak de neiging te denken dat als ze een besluit hebben genomen en dit vastgelegd op papier dat dan iedereen vanzelf wel conform dat besluit gaat werken, implementeren is niet hun sterkste kant.

Wat me daarbij opvalt is dat ik de laatste tijd steeds meer artikelen lees waarin de gevolgen van de Brexit worden gebagatelliseerd en wordt gesteld dat die allemaal wel mee zullen vallen. Tevens is er weinig aandacht voor de gevolgen voor de resterende EU-landen die immers te maken krijgen met het krimpen van het EU-budget en de gevolgen daarvan voor het EU-huishoudboekje, zeker in het geval van een harde Brexit waarbij de UK de 44 miljard  euro compensatie niet wil betalen. Waarschijnlijk zal het EU-budget hetzelfde blijven en zullen we allemaal wat meer moeten bijdragen, dat wordt nog een leuk item voor de Europese verkiezingen volgend jaar.

Terwijl de UK eind maart in welke vorm dan ook uit de EU stapt hebben we eveneens te maken een oplopende handelsoorlog tussen de VS en een toenemend aantal andere landen, het stokpaardje van Donald Trump. Voortvarend worden bestaande handelsverdragen opgezegd en nieuwe, met voor de VS gunstiger voorwaarden, afgesloten. En als een land niet mee wil werken worden door de US handelsbelemmerende maatregelen genomen om de druk op te voeren, goed voor de Amerikaanse schatkist overigens die verhoging van de invoerrechten.  

DE cumulatie van al deze ingrijpende veranderingen kan niet los van elkaar kunnen worden gezien en heeft direct invloed op onze welvaart: niemand kan voorspellen wat de impact op termijn zal zijn. Bij elkaar zorgen deze ontwikkelingen voor wereldwijde turbulentie die waarschijnlijk gaat leiden tot een herschikking van de machtsverhoudingen in de wereld waarbij de oude grootmachten ruimte zullen moeten gaan maken voor nieuwe en sommigen  een stapje terug zullen moeten doen in de wereldwijde rangorde.

Het lijkt erop dat na een relatief rustige periode sinds de tweede wereldoorlog we nu in een meer turbulente periode zijn terecht gekomen zonder dat we weten of dat nou goed of slecht is, we hebben geen idee. Wellicht constateren we over 10 jaar dat na 2018 de wereldeconomie booming is vanwege al die nieuwe bilaterale handelsakkoorden, de welvaart mondiaal toegenomen is, de inkomensongelijkheid sterk verbeterd is. Of, andersom, we een periode van grote economische problemen hebben gehad, de UK na de Brexit uit elkaar is gevallen en een aantal grote internationale conflicten vele slachtoffers en een grote stroom immigratie hebben opgeleverd.

Voorspellen is moeilijk, zeker als er zoveel turbulentie en onzekerheden zijn en in het geval dat iemand het wel weet wordt hij waarschijnlijk niet gelooft. En achteraf zullen er dan een hoop mensen zijn die zullen beweren dat ze het altijd al geweten hebben…