Q1 2019: op weg naar een recessie?

17 januari 2019.

Twee dagen lawaai in het Britse lagerhuis en er is eigenlijk niets veranderd: er is nog steeds geen Brexit deal en Theresa May mag blijven. Ik hoop niet dat dit proces uiteindelijk tot uitstel gaat leiden omdat dat de zaak alleen maar complexer maakt. Dit zal alleen maar tot gevolg hebben dat het bedrag dat de Biritten moeten gaan betalen gaat oplopen en er nog meer onvrede gaat ontstaan tussen de kiezers en gekozenen in de UK. In Nederland zou na zo’n enorme afstraffing van het parlement de verantwoordelijk minister uit zichzelf opstappen maar in de UK kan na dit debacle iedereen gewoon blijven zitten.

16 januari 2019.

Op de dag dat de Brexit deal massaal werd afgestemd in het Britse parlement werd bekend dat de groei van de belangrijkste economie vorig jaar uitkwam op 1,5 %, dat was het jaar daarvoor ons 2,2 % en toen de sterkste groei in zes jaar. Tevens werd bekend dat China haar zakenmensen heeft opgeroepen niet naar de VS te gaan waardoor de huidige handelsoorlog plots het karakter krijgt van een koude oorlog.

Wat me het meest opviel aan het debat over de Brexit gisteravond was toch wel de enorme kloof tussen de conservatieven van Theresa May en de socialisten van Jeremy Corbyn. De wijze waarop beide elkaar tijdens het debat aanspreken, met zichtbare weerzin, laat zien dat er in de Britse samenleving nog steeds een enorme kloof is tussen de arbeidersklasse en de goed opgeleide elite die het daar al eeuwen lang voor het zeggen heeft op politiek, bestuurlijk en economisch niveau. Vandaar dat de afwijzing van de Brexit deal geen gevolgen zal hebben voor Theresa May, haar wegstemmen zou betekenen dat Jeremy Corbyn aan de macht komt en dat willen de conservatieven kost wat kost voorkomen.

Maar met wie gaat Theresa May dan praten als ze een nieuwe deal wil met op Europa? Alleen met haar eigen achterban en de Democratic Unionist Party (DUP)? Dat zou betekenen dat het huidige akkoord alleen maar naar rechts wordt bijgesteld en de vraag is of de EU dat dan zal accepteren.

Volgens mij gaat zich het volgende scenario voltrekken: Theresa May benoemt een nieuwe Brexit minister uit de groep tegenstemmers van haar eigen partij (Boris Johnson?, die liet zich de afgelopen dagen voor zijn doen erg stil..), die gaat met iedereen praten, dat levert op korte termijn niets op en dan vraagt Theresa May uitstel aan bij de EU, die krijgt ze ook want de EU vindt het eigenlijk wel prettig dat de onderhandelingen nog doorlopen tijdens de Europese verkiezingen. de factor tijd werkt in dit geval in een ieders voordeel… Ik kan me overigens, de Britten kennende, niet voorstellen dat een dergelijk scenario niet al langer op de plank ligt en afgestemd is met de EU…

15 januari 2019.

De voorbeschouwingen lezend over de Brexit stemming vanavond in het Britse parlement doen vermoeden dat na de stemming vanavond alles nog mogelijk is, van afstel van de Brexit tot uitstel, een nieuw referendum of zelfs nieuwe verkiezingen. Hoe dan ook, de messen zijn geslepen, coalities in achteraf kamertjes gevormd en talloze strategieën bedacht door de backbenchers van alle partijen. We gaan het zien vanavond.

Tijdens het debat gisteravond begon Theresa May over hoe in de toekomst teruggekeken gaat worden op de historische beslissing die vanavond genomen gaat worden, er klonk toen gelach. Toch is dat een relevante vraag. De Brexit heeft een nieuwe scheidslijn in de politiek gebracht dwars door alle partijen heen en dat is die tussen de jonge generatie, die massaal tegen de Brexit is, de de oude die overwegend voor is (en met name op het Engelse platteland woont). Helaas is deze laatste categorie oververtegenwoordigd in de Britse politiek. De Brexit betekent voor de jonge generatie dat ze minder kansen hebben gezien alle beperkingen die de Brexit oplevert, over 10 jaar kijken zij vol heimwee terug naar de tijd dat je zonder problemen op vakantie naar het vasteland kon, daar kon studeren en werken en onbeperkt goederen in- en uitvoeren.

14 januari 2019.

Met 24 uur te gaan voor de stemming in de UK begint de tijd te dringen. Theresa May blijkt in het weekend overleg te hebben gehad met Angela Merkel en het EU voorzitterschap wat vanmorgen tot een open brief leidde van Juncker en Tusk names de EU waarbij met name de intenties van de EU ten opzichte van de Back Stop nog een keer werden toegelicht zonder echte aanvullende toezeggingen. Theresa May zelf laat weten nog steeds voor haar akkoord te zijn en geen alternatief te hebben dan geen Brexit, geen No Deal dus maar uitstel. De consequentie daarvan zou o.a. zijn dat de UK formeel nog steeds in de EU zit als er in mei Europese verkiezingen worden gehouden en ze gewoon mogen mee stemmen wie de nieuwe voorzitter wordt van de EU. In plaats van een tweede Brexit referendum kunnen ze zich dan in mei uitspreken voor of tegen Europa via de Europese verkiezingen, als de UK het niet regelt regelen wij het wel!

Ondertussen kwam vandaag naar buiten dat het handelsoverschot van China op the US het afgelopen jaar met 17% steeg tot een recordhoogte van 323 biljard $, het hoogste overschot sinds 2006. De maatregelen die Donald Trump tot nu toe genomen heeft hebben dus geen effect gehad. De druk zal hierdoor op Trump toenemen om de Chinezen bij de onderhandelingen of een handelsakkoord die nu lopen onder druk te zetten. We horen daar sinds de start vorige week overigens weinig over. Ik zag wel een bericht op twitter dat er weinig schot zit in de onderhandelingen en er alleen over kleine issues wordt gesproken en niet de hoofdzaken.

13 januari 2019.

Een weinig verrassende zondag de 13e met een obligaat interview van Andrew Marr met Jeremy Corbyn, die niets nieuws te vertellen had, en een bombardement van tweets van Donald Trump met standpunten die we allang kennen (gaap). Toch voel je dat er wat in de lucht hangt met de Brexit stemming op dinsdag, waarvan niemand weet wat daarvan de consequentie zal zijn, en het dreigement van Trump om de noodtoestand in te voeren om zo de democraten buiten spel te zetten omdat zij weigeren geld vrij te maken voor het bouwen van de muur met Mexico.

Beide situaties zetten de democratische verhoudingen onze druk en hebben zich nog nooit eerder in de parlementaire geschiedenis van zowel de UK als de VS voorgedaan. Donald Trump en Theresa May zijn aan zet en ons wacht spektakel en de overgang van het normale naar het absurde… Hopelijk kennen deze democratieën genoeg zelfcorrigerend vermogen om in niet al te lange tijd weer terug te gaan naar het normale…

12 januari 2019.

Eén van mijn favoriete BBC-programma’s is Question Time waarbij een volle zaal de kans krijgt aan een panel vragen te stellen en deze week ging het natuurlijk over de Brexit. In het panel vertegenwoordigde James Cleverly de conservatieve partij en Emily Thornberry de socialisten en beide draaien met hun verhaal voortdurend om de hete brei heen. James Cleverly kon op de vraag naar ‘Plan B’, wat toch zolangzamerhand een reële optie is, geen antwoord geven van en Emily Thornberry bleef herhalen, op de vraag waarom Labour niet voor een nieuw referendum is nu uit peilingen blijkt dat de meerderheid van hun achterban daar voor is, dat Labour eerst nieuwe verkiezingen wilde en dan pas daarover wil beslissen. Over en weer vielen de verwijten en gelukkig kapte de presentator Fiona Bruce dat vaak snel af om het publiek de kans te geven een nieuwe vraag te stellen.

Veel applaus kreeg een vrouwelijke vragenstelster met het hierboven staande betoog:
“We don’t even have a Cabinet that can unite and definitely a government that isn’t in control of the process. They are a body of rules and regulations and they’re not going to break that when it’s the most successful single market in the world. We’re going to lose all of that and it’s ridiculous for us with our hopeless government, who cannot get it together to actually work out what the will of the people is today in 2019,  to blame the EU and go round feeling sorry for themselves.”

11 januari 2019.

De Wereldbank, waarvan president Jim Yong Kim deze week bekend maakte op te stappen om voor een Private Equity fonds te gaan werken, kwam deze week met een bijgestelde voorspelling voor de wereldeconomie. In het rapport “Darkening Skies’ stelt de wereldbank haar verwachtingen voor dit jaar voor de wereldeconomie naar beneden bij vanwege de spanningen met betrekking tot de internationale handel, de verminderde productie activiteiten en de toegenomen financiële spanning bij de opkomende economieën. Een en ander heeft tot gevolg dat de voorspelling van een groei dit jaar van 3 procent is bijgesteld naar 2,9 procent, vorig jaar groeiden we 3 procent en het jaar daarvoor 3,1 procent. Ook de wereldhandel zal dalen, van 5,4 in 2017 naar 3,8 in 2018 naar 3,6 voorspelt voor 2019.

Voor de individuele landen verschilt de groei nogal, voor de VS verwachten ze 2,5 procent, vorig jaar was het nog 2,9 procent. De Euro landen vallen terug van 1,9 naar 1,6 procent en China zakt van 6,5 naar 6,2 procent, altijd nog meer dan twee keer de groei van de VS. Qua economie is de VS nog altijd groter dan China met een GBP van 20,41 maar het verschil, China heeft een GDP van 14,09, wordt steeds kleiner en als de trend zich doorzet haalt China de VS binnen 10 jaar in. Zie ook onderstaand plaatje waarin de Chinese expansie duidelijk te ziens is.

Het gaat volgens dit rapport om marginale neerwaarts bijgestelde verwachtingen qua groei van de economie en de handel maar wel met grote individuele verschillen per land. Je kunt dus niet stellen dat de de handelsoorlog tussen de VS en China en de Brexit enorm grote verschuivingen tot gevolg zullen hebben, hoewel je alle aandacht die hier naar uitgaat dit wel doen vermoeden. De neergaande economische trend naar een recessie is al wat langer aan de gang en deze ontwikkelingen versterken dat alleen maar.

Je zou kunnen stellen dat het huidige negatieve sentiment in Europa en de VS veroorzaakt wordt door de dalende groei van de Westerse economieën en niet andersom: de Brexit en Trump zijn het gevolg en niet de oorzaak van de economische terugval. Het tijdperk van de Westerse dominantie van de wereldeconomie is voorbij en door het van stal halen van achterhaalde concepten als ‘America First’ of ‘The British Empire’ los je niks op. China hoeft alleen maar stoïcijns te blijven doen wat ze al een tijdje doen, namelijk andere landen van zich afhankelijk te maken door fors in hen te investeren (Afrika!), en ze worden vanzelf de grootste economische macht. Door muren te bouwen en handelsbelemmerende maatregelen creëer je geen groei.

10 januari 2019.

Gisteravond kwam nieuws door dat Donald Trump het overleg met Chuck Schumer en Nanci Pelosi zonder echt te hebben onderhandeld al snel afbrak waardoor er nog steeds geen oplossing is voor de budgetstop in het kader van de door Trump zo gewenste muur met Mexico. Trump straft hiermee zijn eigen ambtenaren door hun salaris niet te betalen omdat zijn politieke tegenstanders, die de meerderheid hebben in het huis van afgevaardigden, niet doet wat hij wil. Het is net of iemand die in scheiding ligt zijn eigen kinderen niet te eten geeft om zijn ex te dwingen met de regeling die hij voorstelt akkoord te gaan. ‘Dealmaken’ is bij Trump dus geen rationeel proces maar een machtspel vol emoties waarbij hij er vanuit gaat dat hij het morele gelijk aan zijn kant heeften zelfs God erbij haalt, zoals hij zelf zegt:

“This is a choice between right and wrong, justice and injustice … when I took the oath of office I swore to protect our country and that is what I will always do, so help me God”

Als hij dit probleem meer zakelijk had benaderd zou hij weten dat hij bij onderhandelingen waarbij je niet meer de grootste bent concessies moet doen of iets waardevols aan de tegenstander moet aanbieden zodat beide partijen er beter van worden. Niets van dat alles… Zowel Trump als May zoeken de grenzen op van hun macht en zetten alle politieke middelen die zij hebben in om hun tegenstanders te manipuleren onder druk te zetten. Hierdoor wordt het politieke klimaat in zowel de VS als de UK door deze houding grondig verpest en dat doet het draagvlak van de politiek geen goed. In een poll gisteravond bij CNN werd aan de kijkers gevraagd wie er de beste onderhandelaar is: Trump, May of Xi Jinping, deze laatste won met 97 %, Theresa May kreeg 11 % en Trump 10%. Daarbij moet natuurlijk wel opgemerkt waren dat Yi Jinping niet graag een kijkje in de keuken geeft, van de huidige onderhandelingen over het handelsakkoord krijgen we weinig te horen, zelfs geen foto van de delegatie kon er tot nu toe vanaf…

9 januari 2019.

Gisteren stond er een bericht in de New York Times dat de US zonder overleg de status van de EU had terug gebracht van ‘Member State’ naar ‘International Organization’ waardoor de diplomatieke status van de EU en in Washington werd verlaagd. Donald Trump heeft niet veel op met de EU, de Verenigde Naties en de Wereldbank waarvan hij vindt dat dat besluiteloze organisaties zijn die veel geld kosten maar niks opleveren. Dat de VS zelf ontstaan is uit een samenwerkingsverband van staten vergeet hij gemakshalve dan maar. Langzamerhand wordt door dit soort fratsen duidelijk dat de VS niet meer onze onvoorwaardelijke bondgenoot is maar dat we elkaars concurrenten zijn, kleineren van je tegenstander is dan in ene onderdeel van de strategie.

En vandaag begonnen in de UK de debatten opnieuw over de Brexit deal waarover volgende week dinsdag in het Lagerhuis gestemd gaat worden. Opvallend was dat een motie werd aangenomen waarbij de regering verzocht werd, in het geval van het verwerpen van de Bexit deal, binnen drie dagen met een plan B op de proppen te komen. Theresa May heeft steeds gezegd dat het wat haar betreft om haar Brexit deal is of om niks dus als ze consequent is blijft de UK gewoon onderdeel van de EU.

8 januari 2019.

Er verschijnen berichten in de pers dat Engelse banken en financiële instellingen massaal miljarden vanuit de City bij banken op het vaste land van Europa onderbrengen. Het zou gaan om 1 trilion GBP: 1,000,000,000,000 Britse ponden dus, zijn ze bang dat de pond na de Brexit in waarde gaat dalen? Overigens zijn er nog heel wat scenario’s mogelijke voor de Brexit terwijl de deadline nadert, zie onderstaand actueel plaatje, waarbij de economische impact bij alle scenario’s groot is en wij Europeanen blijkbaar helemaal niets meer in te brengen hebben:

En dan hebben we plots Kim Jong-un, in ene per trein afreist naar China voor een topontmoeting met Xi Jinping, dat doet hij niet vaak dus er moet wel iets aan de hand zijn. Vorige week waren er berichten dat Kim Jong-un graag een nieuwe ontmoeting wilde hebben met Donald Trump en die reageerder daar lauw op door te zeggen dat hij dat wel wilde maar daar geen haast mee heeft. Korea stuurt immers geen raketten de lucht meer in dus wat is het probleem? Dat ligt gevoelig bij de Noord Koreaanse leider dus gaan shoppen bij het buurland terwijl de VS en China op ambtelijk niveau besprekingen voeren over een handelsakkoord geeft een mooi signaal af, zowel van China als van Noord Korea aan de VS.

Waarschijnlijk komt Trump dit allemaal wel goed uit, voorlopig is de druk opvoeren op China de beste strategie, de verkiezingen in de VS zijn pas eind volgend jaar dus naar China of Noord Korea afreizen kan nog wel even wachten. De focus van Trump ligt momenteel op de muur met Mexico en zijn laatste plan is daar staal voor te gaan gebruiken, Amerikaans staal wel te verstaan en zonder importheffing natuurlijk.

7 januari 2019.

200 van de 450 parlementsleden in de UK roepen Theresa May op niet uit de EU te stappen als het parlement tegen de Brexit-deal stemt maar in plaats daarvan in de EU te blijven. Op korte termijn een mooie oplossing maar we blijven dan wel zitten met een partner die er eigenlijk niet bij wil horen, willen we dat wel? Al eerder heeft het Europees Hof bepaald dat de UK zonder problemen bij EU kan blijven als ze de aanvraag tot uittreding terugtrekken, ik hoop dat ze dan wel de door ons tot nu gemaakte kosten vergoeden. De achtergrond van deze actie is de toenemende onzekerheid over de toekomst voor met name de Britse auto en de productie industrie, dezelfde sectoren die ook door een eventuele handelsoorlog kunnen worden getroffen.

En dan de VS en China, vandaag zijn de grootste economie en de een na grootste met elkaar gaan onderhandelen waarbij het verschil qua GBP steeds kleiner wordt en de kans vrij groot is dat China binnen een paar jaar de VD inhaalt. Daarbij komt dat China zo langzamerhand innovatiever is dan de VS, althans dat zijn de berichten van de binnenkort gehouden grootste tech beurs van de wereld in Las Vegas. Donald Trump heeft na zijn verkiezing prioriteit gelegd bij de ‘oude’ economie en afstand genomen van de nieuwe high tech bedrijven die de driver zijn van economische groei. De VS verwijt China oneerlijke concurrentie met namen t.a.v. technologische innovaties en wil ze afspraken maken over vrijhandel, intellectueel eigendom etc. . Wat zich hier afspeelt is iets wat de komenden jaren zal blijven spelen: wie is het grootst, wie heeft het meeste economische macht? Donald Trump vindt natuurlijk dat dat de VS is maar de Chinezen vinden natuurijk hun eigen economie superieur. Overigens is de EU qua omvang groter dan China, maar die zit niet aan de onderhandelingstafel in Peking, helaas, en wordt zo zelfs kleiner door het uittreden van de UK, eveneens helaas.

6 januari 2019.

Theresa May begint haar slotoffensief om de Brexit deal er door te krijgen met een interview bij Andrew Marr op de zondagochtend. Weinig nieuws van haar kant, ze heeft de afgelopen weken vooral gepraat met de EU met marginaal succes en een meerderheid in het parlement heeft ze nog steeds niet. Met tien dagen te gaan moet er wel wat gebeuren anders stevent de UK af op het No Deal scenario, ‘uncharted territory’ zoals Theresa May het net zelf noemde.

En dan starten morgen in Peking de onderhandelingen op diplomatiek niveau tussen de VS en China over een handelsakkoord. De Amerikaanse delegatie wordt geleid door Jeffrey Gerrish en niet zijn baas Robert Lighthizer, die het eigenlijk voor het zeggen heeft en een vertrouweling is van Trump. Zonder de hoofdrolspelers zal er dan ook alleen voorbereidend werk kunnen worden gedaan. Interessant in dit kader is een artikel over hoe China en de VS uit eerdere onderhandelingen zijn gekomen: ‘Beijing and Washington Frame Trade War Talks Differently’. Hier een overzicht van de communicatie na afloop:

Blijkbaar is het dus mogelijk met elkaar te onderhandelen en achteraf voor het eigen publiek met een compleet ander verhaal naar buiten te komen. Zo blijkt het dreigement van Trump dat in de Westerse media steeds genoemd wordt dat als er binnen 90 dagen geen akkoord ligt de VS haar invoerrechten gaat verhogen van goederen uit China door China in dit overzicht niet genoemd wordt. Daarbij spelen bij het onderhandelen ook culturele verschillen een rol waarbij het team Trump vanuit een Westers rationeel onderhandelingsmodel denkt en de Chinezen een meer op de persoonlijke relatie geïnspireerde benadering van onderhandelen hanteren, je moet eerst je best doen ze te begrijpen voordat je als partner in onderhandelingen serieus wordt genomen. Daarnaast hebben de Amerikanen nogal de neiging succes te claimen terwijl de Chinezen het belangrijk vinden gezichtsverlies te voorkomen, deze twee verschillende uitgangspunten kunnen botsen.

Interessant in dit verband is een recente analyse in het NRC Trover de status van de onderhandelingen van de VS met Noord Korea. Na wat ambtelijke voorbereiding ging Trump naar Zuid Korea voor een gesprek met Kim Jong-un, werd er een memo opgesteld van een paar kantjes met afspraken, daarna zouden de details in onderhandelingen verder uitgewerkt worden. Deze onderhandelingen zijn echter vast gelopen en als ik het goed begrijp gaat het daarbij met name over de interpretatie van de term ‘denuclearisering’ waar beide partijen een andere uitleg aan geven. Ook de ‘deal’ van Trump met Kim was dus een raamwerk dat ruimte liet voor interpretatie waarvan achteraf bleek dat dat geen goede basis voor de verdere onderhandelingen was.

5 januari 2019.

We hebben er inmiddels al weer drie werkdagen op zitten dit jaar en dat betekent dat veel bedrijven momenteel bezig zijn met het opstellen van de Q4 cijfers en voorbereidingen treffen voor het opstellen van de jaarrekening. Bij de meeste bedrijven ligt er een grote druk op de financiële administratie snel na de afsluiting van het boekjaar met eerste cijfers te komen, die liggen er meestal wel na een paar dagen. En dan begint het echte werk: hoe gaan we dit interpreteren en communiceren? Is het handig met een winst of omzet waarschuwing voordat de geplande publicatiedatum van de cijfers? En hoe ga je dit dan uitleggen? Hoe verklaar je tegenvallers en wat verwacht je voor de toekomst? Daar hebben bedrijven tegenwoordig een heel leger analisten, PR, communicatie en Social Media influencers voor. Je kan er vanuit gaan dat dit agendapunt maandag bij veel managementvergaderingen hoog op de agenda staat. Vanaf 23 januari komen de cijfers en toelichtingen naar buiten, geen nieuws van bedrijven de komende twee weken is dus goed nieuws.

4 januari 2019.

Vandaag werd bekend dat de VS en China volgende week maandag en dinsdag in Beijing met elkaar op diplomatiek niveau gaan praten over een handelsakkoord. Tevens kwamen er cijfers naar buiten over de banengroei in de VS: in december zijn er totaal 312.000 nieuwe banen bijgekomen. Beide berichten zorgden ervoor dat het optimisme terugkeerde op Wall Street, goed nieuws dus. Vanuit de UK blijft het stil, de stemming over het Brexit verdrag staat nog steeds gepland op 15 januari en volgens de laatste berichten is er weinig beweging onder de MP’s en zijn de pogingen van May om na het nieuwe jaar druk uit te ogenenen op de EU om het akkoord aan te passen tot nu toe op niets uit gelopen.

3 januari 2019.

Vandaag een interessant artikel in de New York Times ‘Last Month, Investors Seemed Too Pessimistic. Now, They Seem Prescient.’ en de kern daarvan is dat het niet alleen de dreigende handelsoorlog tussen China en de VS een belemmering is voor economische groei maar vooral ook de afnemende interne vraag binnen China zelf. Na jaren van ongebreidelde groei gaat het de laatste tijd economisch niet zo goed met China en dat is geen gunstig uitgangspunt voor het voeren van onderhandelingen over een handelsakkoord, dat kan je beter doen als het goed gaat want dan heb je wat weg te geven.

Een en ander begint impact te krijgen op de markten en dat is te merken in de beurskoersen die zenuwachtig op en neer gaan en bijvoorbeeld ook in de de plots stijgende goudprijs: in periodes van onzekerheid zoeken beleggers alternatieven. Naast Apple kwam gister nu ook Delta Airlines met een omzetwaarschuwing en volgens het artikel in de New York Times zullen de komende weken, als de Q4 2018 cijfers bekend worden gemaakt, meer Amerikaanse bedrijven volgen. In december is de omzet in de hele Amerikaanse productiesector plots sterk gedaald en dat zal zeker zijn weerslag krijgen in de cijfers van individuele bedrijven.

2 januari 2019.

Vandaag kwam Apple met een omzetwaarschuwing vanwege tegenvallende resultaten in de afgelopen drie maanden. De verwachting is dat Apple’s omzet Q1 2019 5 tot 9 miljard lager zal zijn dan eerder voorspeld. Topman Tim Cook wijt dit aan de economische malaise in China en de handelsoorlog tussen de VS en China. Wie volgt?

Zelf met verbazing in Groningen met vrienden door de westelijke en zuidelijke wijken rond de stad gereden en me verbaasd door het grote aantal nieuwbouwprojecten dat daar momenteel uit de grond gestampt wordt in de hogere prijscategorie. Op Funda vindt je een onverkochte voorraad van 146 koopwoningen allemaal met een prijs vanaf 3 ton en voorzien van een aardwarmtepomp en zonnepanelen en met een EPC-waarde van 0,0 en energielabel A++! Heb ik iets gemist, dacht ik toen, gaat het in ene beter met de werkgelegenheid in Groningen? Volgens onderzoek van het ING Economische Bureau merkt Groningen het minst van de huidige economische groei en krimpt de economie daar zelfs, vanwaar dit bouwoptimisme?

1 januari 2019.

Frans Timmermans bleek op oudejaarsavond niet in China te zitten maar aanwezig te zijn bij de Top 2000 a GoGo, waar hij vertelde dat Aretha Franklin’s ‘I Say a Little Prayer’ zijn favoriete nummer is (de wens is de vader van de gedachte), Donald Trump zat niet in een van zijn resorts maar gewoon thuis te wachten op een tegenzet van de democraten nadat hij de overheidsuitgaven bevroren had vanwege het niet krijgen van budget voor zijn muur, Xi Jinping vertelde ons tijdens zijn nieuwjaarstoespraak vanuit de Grote Hal van het Volk dat inlijven van Taiwan bij China nog steeds hoog op zijn agenda staat, desnoods gewelddadig, en Theresa May, ja, waar zat Theresa May eigenlijk?

31 december 2018.

Forex publiceerde eerder deze maand een interessant artikel ‘2019: The Year of the Deal’ geschreven door de TD Financial Banking Group met daarin een overzicht van de meest risicovolle ontwikkelingen die zich nu wereldwijd afspelen.

Momenteel spelen zowel de afhandeling van een handelsakkoord tussen de VS en China als de finale onderhandelingen rond de Brexit en de EU, beide onderhandelingen zullen in het eerste kwartaal tot een goed eind moeten komen: geen deal betekent immers escalatie van de handelsoorlog tussen de VS en China en slechte economische vooruitzichten voor de EU en UK in het geval van geen Brexit-deal. Als één van de twee deals niet gesloten wordt is dat al een probleem maar als beide onderhandelingen vast lopen zal dat zeker gaan leiden tot een recessie.

De sleutel voor de oplossing liggen nu dus bij Donald Trump en Xi Jinping, die onderling een deal moeten sluiten, en Theresa May die het Engelse Lagerhuis zover moet zijn te krijgen voor het Brexit akkoord te stemmen. Beide een lastig verhaal lijkt me. Jammer genoeg speelt de EU bij beide processen van ‘Dealmaking’ nu nauwelijks meer een rol hoewel we zo wel te maken krijgen met de impact van wat anderen beslissen: de onderhandelingen met de UK over de Brexit staan stil en de onderhandelingen tussen China en de VS zijn bilateraal.

Het zou mooi zijn als Europese verkiezingen op 23 mei over de rol van de EU in dit hele proces zouden gaan, het lijkt wel of de EU aan de kantlijn staat toe te kijken terwijl anderen met elkaar praten en deals sluiten ter eigen voordeel. Wellicht een mooie taak voor Frans Timmermans hier een belangrijk punt van te maken tijdens de Europese verkiezingscampagne. Nog mooier zou het zijn als hij op het vliegtuig stapt en een deal weet te sluiten met China natuurlijk, wat De Donald kan kan Ons Fransje toch wel zeker beter?

In ieder geval gaan we een interessant eerste kwartaal van 2019 tegemoet, ik ga dit de komende tijd op deze plek volgen. Natuurlijk kan ik niet in de toekomst kijken en voorspellingen doen is altijd een hachelijke zaak maar tegelijkertijd is het wel interessant vanuit dit perspectief de ontwikkelingen de komende periode te blijven volgen.

Tegelijkertijd is het interessant te kijken hoe dit proces van ‘Dealmaking’, waarbij partijen op het scherp van de snede proberen een ‘deal’ te sluiten die voor beide gunstig is, een succesvolle strategie kan zijn. In de casus Q1 2019 lopen er twee van dit soort processen parallel die eigenlijk niet los van elkaar kunnen worden gezien en dat maakt de komende periode des te interessanter, wordt vervolgd…

Wildernis

Deze week in in Frankfurt in de Schirn Kunsthalle de tentoonstelling Wildnes bezocht waar het thema ‘wildernis’ vanuit verschillenden invalshoeken wordt behandeld. Op de tentoonstelling zie je schilderijen van schilders die de natuur schilderen vanuit hun atelier en nooit de natuur hebben opgezocht, foto collages van door de kunstenaar bedachte wildernis, digitaal gecreëerde beelden van een imaginaire wildernis, en diverse films, video’s en objecten. Een bijzondere tentoonstelling die je aan het denken zet over de relatie tussen de mens en de natuur, een al eeuwenlange slepende discussie maar momenteel erg actueel.

Uitgangspunt voor de tentoonstelling is dat de wildernis, d.w.z. de ongerepte, niet door middel van menselijk handelen veranderde natuur, niet meer bestaat. Sinds de mensheid met haar expansiedwang alle bergen heeft beklommen, alle zeeën bevaren en alle werelddelen ter eigen nut geëxploiteerd is er op aarde geen echte ongerepte wildernis meer te vinden. Sterker nog, onze exploitatie van de natuur heeft zelfs grote wereldwijde klimatologische gevolgen, ook veraf gelegen oorden ondervinden daar de gevolgen van. Het tijdperk waarin ons klimaat en de atmosfeer in sterke mate worden beïnvloed door onze menselijke activiteit wordt ook wel het antropoceen genoemd, deze term werd in 1919 geïntroduceerd door de Russische geoloog Alexei Pavlov.

SCHIRN SHORTCUT – WILDNIS

Wir sind fasziniert von Wildnis. Das war nicht immer so! Warum erfahrt ihr mit dem SCHIRN SHORTCUT – dem kürzesten Weg zu mehr Wissen.

Slået op af SCHIRN KUNSTHALLE FRANKFURT i Fredag den 21. december 2018

De filosoof Peter Sloterdijk beschrijft in zijn boek ‘Wat gebeurde er in de 20e eeuw?’ de verschillende fasen van de exploitatie van de natuur door de mens. Voor de agrarische revolutie paste de mens zich aan zijn omgeving aan, toen hij echter dieren ging domiciliëren en inzetten op het land en als transportmiddel ging inzetten nam de impact van de mens op de natuur toe en tijdens de industriële revolutie, door de uitvinding van stoommachines en de elektriciteit, steeg deze impact exponentieel met alle kwalijke gevolgen voor de kwaliteit van onze leefomgeving van dien.

Deze, door de mens niet beoogde ontwikkelingen, hebben geresulteerd in een wereldwijde klimaatverandering vanwege de toegenomen CO2-uitstoot waardoor, volgens de deskundigen, de zeespiegel zal gaan stijgen evenals de temperatuur wereldwijd. Peter Sloterdijk stelt in zijn boek dat zelfs als we vanaf nu zouden stoppen met de C02-uitstoot het nog 3.000 tot 4.000 jaar gaat duren tot de aarde weer op zijn oude niveau is. Een onomkeerbaar proces met grote impact dat niet makkelijk te stoppen is en dus voer is voor doemdenkers.

Vorige week was er zo’n doemdenker te zien in het programma Tegenlicht van de VPRO. In ‘De aarde draait door’ liet Tegenlicht milieu-activist en schrijver Paul Kingsnorth aan het woord die zich samen met zijn gezin heeft teruggetrokken in een nog onbedorven natuurgebied in Ierland waar hij zo primitief mogelijk probeert te leven, hij is overigens wel in het bezit van een auto en een internetverbinding. Volgens hem is de natuur niet meer te redden en is de groene beweging de nog overgebleven wilde natuur aan het volbouwen met windmolenparken en een zonnepanelen landschap.

Zowel voor Sloterdijk als voor Kingsnorth is het dus al te laat: de strijd om een gezonde relatie tussen mens en natuur is al verloren. Ook de tentoonstelling Wildnes in Frankfurt is op dit sombere scenario gebaseerd. In een recensie in het NRC van de tentoonstelling in Frankfurt schrijft Hans den Hartog Jagert: ‘Nu we het laatste stukje wildernis vakkundig om zeep geholpen hebben zijn daar nieuwe onbeheersbare gebieden voor in plaats gekomen: de techniek, de virtuele wereld, het menselijk brein’ NRC van 13 december 2018 ‘Heimwee naar de vertrouwde wildernis’

Volgens al deze schrijvers is zich dus een rampscenario aan het voltrekken en zullen wij niet meer in staat zijn het tij te keren. Dat is wel nieuw, vroeger had je het rapport van de Club van Rome en recenter de waarschuwingen rond de zure regen maar die gingen uit van een oplosbare situatie, nu is de ondertoon veel negatiever van aard: er is niets meer aan deze ontwikkeling te doen! Als dat zo is dan krijgen we met een gigantisch moreel dilemma te maken: als we toch op de afgrond afstevenen, heeft het dan nog wel zin er iets aan te doen? Waarom veel geld investeren in een warmtepomp als het toch niet uitmaakt? Voor de acceptatie en het draagvlak van de klimaatwet kan dat best wel eens een probleem worden.

Volgens de doemdenkers kondigt het einde der tijden zich dus aan, althans voor ons mensen. Iets dergelijks is overigens al eens eerder gebeurd tijdens de vorige ijstijd toen de mammoet en dinosaurussen zijn uitgestorven. De aarde zelf heeft deze ijstijd overleefd en ons mensen de kans geboden onze slag te slaan, is het wellicht tijd dat een ander dier onze plaats als heerser van de wereld overneemt?

Op de tentoonstelling staat een opstelling van de Amerikaanse kunstenaar Mark Dion, een wolf opgezet op een aanhangwagen. De wolf in dit kunstwerk staat symbool voor de relatie tussen de mens en de natuur waarbij we hem aan de ene kant een aaibaar object hebben gemaakt (het meest gedomicilieerde dier is de hond, verwant aan de wolf) en staat de wolf aan de andere kant de symbool voor de terugkerende natuur: ook in ons land is de wolf na een lange afwezigheid weer gesignaleerd. En dat levert dan weer klagende herders en boeren op die eisen dat hij afgeschoten wordt en een schade regeling van de overheid willen voor de dieren die door hem gedood worden. Wellicht een waardig opvolger van de mens als we er allemaal niet meer zijn, mist we de wolf niet genetisch gaan manipuleren natuurlijk…

Overigens ben ik het zelf met al die doemdenkers niet eens. Volgens mij zijn wij best wel in staat op tijd het tij te keren als we al onze hulpmiddelen goed inzetten, wellicht moeten we eerst meer last krijgen van de effecten voordat we echt tot actie overgaan. Als je kijkt naar de huidige discussies rond het klimaatakkoord vallen de belangengroepen al snel terug op het eigenbelang en dan schiet natuurlijk niet op als vooraanstaande intellectuelen het vuurtje van de onrust stevig opstoken…

Wie het weet mag het zeggen

Grappig zo’n troonrede waarbij koopkrachtplaatjes tot achter de komma zijn doorgerekend zodat je het gevoel krijgt dat de toekomst kwantificeerbaar en voorspelbaar is terwijl er toch veel onzekerheid en onvoorspelbaarheid is ten aanzien van onze toekomst.

Neem de Brexit die over een half jaar zijn beslag zal krijgen en waarvan we nog steeds niet weten volgens welk model de UK de EU gaat verlaten en wat dan de impact zal zijn voor de het restant EU-landen en de UK. Met minder dan zes maanden te gaan zouden we eigenlijk toch al lang moeten weten hoe de afsplitsing vorm gaat krijgen zodat iedereen zich hierop kan voorbereiden. Alle opties (een harde Brexit, een compromis oplossing of zelfs nieuwe verkiezingen in de UK en zelfs uitstel) staan nog open waardoor je er vanuit kan gaan dat er bij elk scenario waarschijnlijk uitvoeringsproblemen zullen zijn. Engelsen hebben vaak de neiging te denken dat als ze een besluit hebben genomen en dit vastgelegd op papier dat dan iedereen vanzelf wel conform dat besluit gaat werken, implementeren is niet hun sterkste kant.

Wat me daarbij opvalt is dat ik de laatste tijd steeds meer artikelen lees waarin de gevolgen van de Brexit worden gebagatelliseerd en wordt gesteld dat die allemaal wel mee zullen vallen. Tevens is er weinig aandacht voor de gevolgen voor de resterende EU-landen die immers te maken krijgen met het krimpen van het EU-budget en de gevolgen daarvan voor het EU-huishoudboekje, zeker in het geval van een harde Brexit waarbij de UK de 44 miljard  euro compensatie niet wil betalen. Waarschijnlijk zal het EU-budget hetzelfde blijven en zullen we allemaal wat meer moeten bijdragen, dat wordt nog een leuk item voor de Europese verkiezingen volgend jaar.

Terwijl de UK eind maart in welke vorm dan ook uit de EU stapt hebben we eveneens te maken een oplopende handelsoorlog tussen de VS en een toenemend aantal andere landen, het stokpaardje van Donald Trump. Voortvarend worden bestaande handelsverdragen opgezegd en nieuwe, met voor de VS gunstiger voorwaarden, afgesloten. En als een land niet mee wil werken worden door de US handelsbelemmerende maatregelen genomen om de druk op te voeren, goed voor de Amerikaanse schatkist overigens die verhoging van de invoerrechten.  

DE cumulatie van al deze ingrijpende veranderingen kan niet los van elkaar kunnen worden gezien en heeft direct invloed op onze welvaart: niemand kan voorspellen wat de impact op termijn zal zijn. Bij elkaar zorgen deze ontwikkelingen voor wereldwijde turbulentie die waarschijnlijk gaat leiden tot een herschikking van de machtsverhoudingen in de wereld waarbij de oude grootmachten ruimte zullen moeten gaan maken voor nieuwe en sommigen  een stapje terug zullen moeten doen in de wereldwijde rangorde.

Het lijkt erop dat na een relatief rustige periode sinds de tweede wereldoorlog we nu in een meer turbulente periode zijn terecht gekomen zonder dat we weten of dat nou goed of slecht is, we hebben geen idee. Wellicht constateren we over 10 jaar dat na 2018 de wereldeconomie booming is vanwege al die nieuwe bilaterale handelsakkoorden, de welvaart mondiaal toegenomen is, de inkomensongelijkheid sterk verbeterd is. Of, andersom, we een periode van grote economische problemen hebben gehad, de UK na de Brexit uit elkaar is gevallen en een aantal grote internationale conflicten vele slachtoffers en een grote stroom immigratie hebben opgeleverd.

Voorspellen is moeilijk, zeker als er zoveel turbulentie en onzekerheden zijn en in het geval dat iemand het wel weet wordt hij waarschijnlijk niet gelooft. En achteraf zullen er dan een hoop mensen zijn die zullen beweren dat ze het altijd al geweten hebben…

De Dalai Lama en China

Volgens Adriaan van DIs gelooft de Dalai Lama niet meer in reïncarnatie, althans volgens de broer van de Dalai Lama die hij uitgebreid heeft gesproken. Dit zou dan tot gevolg hebben dat er na zijn overlijden geen nieuwe Dalai Lama zal komen en hij zelf de laatste zal zijn. Als dat waar is is het natuurlijk de vraag of een geestelijk leider zomaar de grondslag van zijn geestelijk leiderschap, namelijk het geloof in reïncarnatie, kan afschaffen. Als de Dalai Lama echt zou geloven dat reïncarnatie niet bestaat zou hij onmiddellijk moeten aftreden als geestelijk leider zodat de Tibetanen die hier wel geloven kunnen wachten op de opstanding van een nieuwe Dalai Lama, zoiets kan je als voorganger niet tegenhouden.

Ik denk echter dat de Dalai Lama, inmiddels 83 jaar, vooral politieke redenen heeft dit verhaal naar buiten te brengen die te maken hebben wat er in Tibet gaat gebeuren als de Dalai Lama overlijdt. Toen in 1995 door hem een nieuwe Panchen Lama, de hoogste geestelijk leider na de Dalai Lama, werd geïdentificeerd, werd de toen zesjarige Gedhun Choekyi Nyima niet lang daarna door de Chinese autoriteiten ontvoerd. Sindsdien is er niets meer van hem en zijn ouders vernomen hoewel de Chinezen nog steeds beweren dat hij gewoon met zijn ouders in China woont.

Vlak na zijn verdwijning heeft de Chinese regering een eigen kandidaat benoemd, Gyancain Norbu (hierboven op de foto buigend voor Xi Jinping), zodat we nu twee Panchen Lama’s hebben, een Tibetaanse en een Chinese. In het verleden zijn er eerder Panchen Lama’s tot Dalai Lama benoemd maar het is ook al eerder voorgekomen dat de Chinezen ingrepen en zelf iemand benoemden. Het is daarom dan waarschijnlijk dat de Chinezen Gyancain Norbu na de dood van de huidige Dalai Lama zullen benoemen als zijn opvolger en de grote vraag is dan of de Tibetanen dit zullen accepteren. Nu zeggen dat er geen reïncarnatie komt is dan een manier om de toekomstige Chinese staatsinmenging te voorkomen. Het twijfelen aan een opvolger is dus waarschijnlijk eerder een strategische zet dan ingegeven door religieuze overwegingen.

De Tibetanen zijn niet de enige aan de landsgrenzen van China die het moeilijk hebben met het Chinese leiderschap. Aan de grens met India en Pakistan ligt Kashmir waarvan China al meer dan 70 jaar gebieden bezet houdt en in de Chinese provincie Xinjiang zitten meer dan één miljoen etnische Oeigoeren zonder reden in interneringskampen, door China overigens heropvoedingskampen genoemd, waar hebben we dat eerder gehoord? De Oeigoeren zijn een van oorsprong Turkse islamitische minderheid in China die strijden voor autonomie en het recht op hun eigen godsdienst. Allemaal ontwikkelingen die potentieel de stabiliteit van China kunnen aantasten en reden voor de Chinese overheid zich zorgen te maken.

Opstand en verzet tegen de overheid zijn geen dingen die passen bij Chinese cultuur en wanneer het ergens onrustig is worden degenen die zich verzetten al gauw extremisten en terroristen genoemd waar conform de Chinese wet tegenop moet worden getreden. En omdat te doen heeft de Chinese overheid steeds meer middelen tot zijn beschikking, met name door de investeringen die ze doen in allerlei technologische snufjes die volledige controle van de staat op haar burgers mogelijk maakt.  Vorige week stond er een artikel in de Volkskrant over het feit dat China zich ontpopt tot laboratorium voor nieuwe technologieën, waar het Westen  nog huiverig is deze in de markt te zetten vanwege zorgen over de privacy van haar burgers. Voortdurend komen er in China dergelijke nieuwe technologische hoogstandjes beschikbaar op het gebied van gezichtsherkenning, surveillancedrones en zelfs het meten van hersengolven om de de gemoedstoestand van werknemers in kaart brengen: Big Brother is in China geen probleem voor de staat maar blijkbaar ook niet voor haar burgers.

Daarbij komt dat de Chinese premier Xi Jinping zijn best doet steeds meer invloed te krijgen op de religies in China waarbij hij zelf een aanhanger is van het Taoïsme, hij heeft zelfs een taoïstisch leermeester in zijn entourage. Als je dus iets wilt begrijpen van de Chinese houding ten opzicht van zijn burgers of buurlanden dan is het dus handig te weten hoe het Taoïsme aankijkt tegen de Staat en burgers die in verzet komen, kort samengevat: het Taoïsme houdt niet van welke vorm van politieke actie dan ook. Het Taoïsme heeft als doel de juiste weg te vinden om de staat en het individuele leven in goede banen te leiden. Een van de hoofdwerken van Tao, de Daodejing geschreven door Lao Zi, is geschreven voor de vorst en geeft handreikingen wat de beste weg is om zijn land te besturen. Hierbij vallen de vorst en de ‘wijze mens’ samen en kan de vorst de Goddelijke status bereiken als hij de juiste weg volgt.

Eerder dit jaar heeft een overweldigende meerderheid van het Chinese parlement ingestemd met een grondwetswijziging die president Xi Jinping de bevoegdheid geeft levenslang deze functie uit te oefenen. Tegelijkertijd werd er een nieuwe Supervisiewet van kracht en een nieuwe Toezichtcommissie (Oversight) ingesteld voor corruptiebestrijding met vergaande bevoegdheden onder het motto: ‘Het leiderschap van de Partij en de socialistische rechtsstaat zijn volkomen on overeenstemming met elkaar. We vermijden dat we in de val van wetten en democratie vallen’. Heel Taoïstisch allemaal, vorst staat en individu vallen zo mooi samen.

Door deze constructie, die met 2.958 voor, 2 tegen en 3 onthoudingen werd aangenomen, valt het de persoon van Xi Jinping, het presidentschap, de partij, de wetgevende en uitvoerende macht (de controlerende is nu afgeschaft) samen en worden de bijna 1.4 miljard Chinezen nu door één persoon aangestuurd die een zowat goddelijke status heeft gekregen. Niet voor niets wordt Xi Jinping dan ook vandaag Xi genoemd, Xi betekent in het Chinees hoop, wens of zeldzaam.

Verzet tegen de machthebbers, zoals wij dat kennen in het Westen, hoef je in het huidige China niet te verwachten, politieke actie zit nu eenmaal niet in de volksaard. In samenlevingen zoals China waar de ongelijkheid zeer groot is en er weinig ruimte is voor individuele ontplooiing zal de mens niet snel in verzet komen tegen haar machthebbers, vrees ik. Toch wel zorgwekkend want we hebben het hier wel over een land met 1,4 miljard inwoners en een enorm economisch en militair potentieel. Arme Tibetanen, Oeigoeren en Kashmir…

Een Brexit discussie in de Languedoc

Op aanraden van een Fransman die wij ontmoet hadden op een terras in Octon bezochten wij het culinair festival ‘Estivales’ in Pézenas in de Languedoc in Frankrijk. Lokale producenten bieden daar hun wijn en streekproducten aan die je aan lange tafels kunt nuttigen terwijl een swingend bandje voor een leuke sfeer zorgt. In tegenstelling tot wat vaak in Nederland gebruikelijk is op dit soort festivals hier geen verplichte aanschaf van muntjes: je kunt gewoon met euro’s betalen en voor vijf euro kan je een echt glas aanschaffen, inclusief twee bonnen voor een goed gevuld glas wijn (nadat je eerst meerder wijnen geproefd hebt natuurlijk). Lekker simpele formule en geen ergernis over opnieuw in de rij te moeten staan voor muntjes of een teveel aangeschaft aantal die je natuurlijk vergeet in te wisselen na afloop.

Terwijl we aan de oesters en de wijn zaten kwam er een man naast ons aan tafel zitten. ‘Where do you come from?’, vroeg hij, een mooie standaard openingszin als je om een praatje verlegen zit. Dat had hij al gedacht, zei hij lachend, toen we vertelde uit Nederland te komen. Hij zelf kwam uit Engeland, was inmiddels al een paar jaar gepensioneerd en had een eveneens Engelse vriendin die in de buurt van Pézenas woonde, na een tijdje schoof ook zij bij ons aan. Hij vertelde dat hij In de winter een paar maanden in Oost-Engeland woonde, s’ zomers bij zijn vriendin die een huis in de Languedoc bezat en de rest van het jaar vaak op vakantie ging naar Griekenland of Portugal omdat het klimaat daar aangenaam is en het leven goedkoop. Vanwege fiscale redenen dacht zij er momenteel over naar Portugal te verhuizen omdat ze daar 10 jaar belastingvrijstelling kon krijgen, ze waren daar nu op zoek naar een huis.

Dan was hij zeker niet zo blij met de Brexit, vroeg ik hem. Hij maakt nu immers intensief gebruik van het recht op vrij verkeer van personen en vestiging binnen de EU, iets waar de Brexit juist een einde aan wil maken. Hierop reageerde hij verontwaardigd, natuurlijk had hij voor de Brexit gestemd en daar stond hij nog steeds achter! Hij begon alle bekende argumenten tegen de EU te spuien: de hoge kosten voor de EU, het maandelijkse verhuiscircus Brussel – Straatsburg, de ambtelijke regelzucht, etc.. Ik reageerde daarop door te stellen dat de EU hem ook veel voordelen gaf waar hij, zoals hij juist verteld had, gebruik van maakt. Wat als we nog steeds gesloten grenzen zouden hebben in de EU, verschillende valuta, geen IBAN code, geen vrij verkeer van personen en goederen etc.? Zou hij zich dan zo makkelijk door de EU kunnen bewegen zoals hij nu deed?

Inmiddels zaten wij met een kaasplankje aan ons derde glas wijn en gaandeweg de discussie bemoeiden onze vrouwen zich er niet meer mee, verstandig wellicht maar sommige dingen moeten ook maar eens gezegd worden. Wat hypocriet om aan de ene kant je af te zetten tegen de EU en tegelijkertijd optimaal gebruik te maken van onze voorzieningen en fiscale voordelen. Daarom als uitmijter hem dan toch maar de hamvraag gesteld: waarom ging hij dan niet gewoon weer in Engeland wonen als het daar allemaal zo goed geregeld is? Van de Brexit krijgen wij zometeen allemaal last en het kan toch niet anders dat dat ook voor hem en zijn partner, zowel wat betreft bewegingsvrijheid naar de EU als fiscaal consequenties gaat hebben?

Op deze laatste vraag heb ik geen antwoord gekregen, het stel stond op en vertrok. Een ideologische afgrond had zich geopend en de tegenstellingen waren onoverbrugbaar geworden. Hun geloof in de Brexit zit blijkbaar zo diep geworteld dat het te maken heeft met hun identiteit en het voeren van een discussie op basis van argumenten heeft dan geen zin meer. Volgens mij speelt hier hetzelfde mechanisme een rol als rond Trump: je bent voor hem en kan je met hem identificeren of tegen, een middenweg is er niet. Discussies op basis van argumenten lopen dan altijd vast omdat het niet om de ratio gaat maar emoties de boventoon voeren en het is erg lastig deze te veranderen, als buitenstaander heb je daar niet veel grip op.

Gelukkig zijn daarna nog een hele hoop aardige Europeanen tegen gekomen en was het leuk al die verschillende mensen met die verschillende achtergronden te zien genieten van de locale wijn en gerechten uit de Languedoc.

De EU top over migratie

In mijn studietijd raakte ik bevriend met een leeftijdgenoot uit Ethiopië die net als ik in Groningen Economie ging sturen en toevallig op dezelfde dag geboren was. Via een ingewikkelde route was hij uit Ethiopië via Moskou in Groningen terecht gekomen en had hij een tijdelijke status gekregen waardoor hij hier kon studeren. Hij had zich het Nederlands in een half jaar goed eigen gemaakt en kon goed meedoen in onze studiegroep, als hij een woord niet kende pakte hij meteen een woordenboek en zocht hij het woord op. Zijn studie werd gefinancierd door de UAF, een Stichting die vluchtelingen helpt met hun studie en het vinden van werk.

Hij woonde op een  kleine kamer vlak bij de Universiteit en bleef daar tijdens zijn studie wonen hoewel studentenhuisvesting hem meerdere keren een betere kamer had aangeboden en daar had hij een goede reden voor. Zijn moeder woonde in Ethiopië en het lukte hem af en toe via de telefoon contact met haar te hebben. Hij had met haar afgesproken dat hij elke avond om 22:00 stipt op zijn kamer zou zijn zodat ze hem kon bellen, we hebben het over het pre-mobiele tijdperk. Dat lukte maar zelden maar dat was voor hem reden waneer wij in de stad waren tussendoor snel naar huis te fietsen en bij de telefoon te gaan zitten wachten. Dan luisterde hij ondertussen naar de BBC Worldservice omdat dat toen de enige nieuwsbron was die af en toe nieuws over Ethiopië bracht. Daarna fietste hij weer terug en sloot hij zich weer bij ons aan in de kroeg, vroeg naar huis gaan deden we daar niet in Groningen…

De status van politiek vluchteling wilde hij niet hebben omdat hij zichzelf meer als een economisch vluchteling zag en zijn ambitie niet in het Westen lag maar in Afrika, daar wilde hij naar toe en daar wilde hij gaan werken aan het oplossen van de problemen daar. Dat is hem ook gelukt, hij is zich gaan specialiseren in de landbouw economie en werkt nog steeds voor de Verenigde Naties, momenteel is hij gestationeerd in Swaziland.

Ik moest daar aan denken toen ik deze week met een studente afkomstig uit Mosul sprak en ze vertelde over haar ambities terug te gaan naar Irak om daar mee te helpen het land weer op te bouwen. Ze had al een plan in haar hoofd hoe ze dat wilde gaan doen maar liep tegen allerlei barrières op die dat niet makkelijk maken. Zo zien haar ouders het niet zitten dat ze terug gaat en moet ze nog een lange weg afleggen door onderwijsland voor ze haar plan tot uitvoering kan brengen. Ondanks de verschrikkelijke dingen die ze in Mosul en tijdens de vlucht hier naartoe heeft meegemaakt en de problemen die ze nu ondervindt straalde ze een en al positiviteit uit, ik kan daar alleen maar bewondering voor hebben.

Dit weekend is er een extra Europese top over migratie waarbij het gaat over het plan van de Europese Unie om migranten op te vangen aan de randen van de EU. Dit plan wil vluchtelingen van buiten de EU opvangen in speciale kampen aan de grenzen van de EU in landen als Tunesië Albanië en daar ‘echte’ vluchtelingen gaan scheiden van economische vluchtelingen. Een volkomen onterecht onderscheid volgens mij, vluchtelingen vertrekken niet voor niets uit oorlogsgebieden of uit streken waar honger en armoede heerst vanwege mondiaal veranderende klimatologische omstandigheden. Daar kan je een stempel ‘politiek’ of ‘economisch’ op zetten maar beide redenen zijn wat mij betreft even geldig en genoeg reden ons voor deze mensen in te spannen.

De briefjes van Jozef Stalin

Deze maand was het tweehonderd jaar geleden dat Karl Marx werd geboren, de ideologische grondlegger van het communisme en inspirator voor vele autoritaire regimes die een socialistische heilstaat nastreven. Marx overleed in 1883 in Londen en honderd jaar later beleefde het communisme zijn hoogtepunt toen circa eenderde van de wereldbevolking onder een communistische regime leefde. Nu zijn daar nog maar vijf landen van over en kan geconcludeerd worden dat ondanks alle inspanningen en de tientallen miljoenen slachtoffers die gevallen zijn de beoogde klasseloze maatschappij nergens gerealiseerd is.

Daarom was het dan ook interessant in mijn vakantie het boek ‘Stalin, The Court of the Red Tsar’  van Simon Sebag Montefiore te lezen dat een goed beeld geeft van de machtsverhoudingen binnen de top van de communistische partij in Rusland onder Josef Stalin. Montefiore beschrijft het dagelijks leven in het Kremlin waarbij hij gebruik kon maken van de archieven die tegenwoordig ook opengesteld zijn voor Westerse onderzoekers aangevuld met interviews met ooggetuigen en nabestaanden van diegenen die destijds een belangrijke rol speelden binnen het Sovjet regime. Een van de voordelen van het Russische communistische centraal geleide systeem was dat ze hun administratie wel goed op orde hadden er veel historisch materiaal in archieven terecht is gekomen en de huidige archivarisssen graag willen meewerken zoals bijvoorbeeld ook blijkt aan het onderzoek dat Westerse onderzoekers onlangs konden doen naar de resten van Hitler die in het KGB archief in Moskou lagen.

Uit de biografie komt het beeld naar voren dat Stalin achter de muren van het Kremlin en vanuit zijn datsja’s met een kleine groep intimi en hun familie de  dienst uitmaakte en afgeschermd van de werkelijkheid buiten het Kremlin. Daarbij zorgde Stalin ervoor deze groep mensen volledig onder controle te houden zodat niemand een bedreigingen kon worden voor zijn machtspositie, hij wist dat als iemand zijn rol als leider zou overnemen dit hem de kop zou kosten, zo ging dat nou eenmaal in Sovjet Rusland destijds. Kritiek op het centraal gezag van de communistische partij kon verbanning naar Siberië of executie tot gevolg hebben. En dat had niet alleen consequenties voor jou maar ook voor je familie, je vrienden en iedereen waar je een relatie mee onderhield, als je in ongenade was gevallen bij de communistische machthebbers kon dat gevolgen hebben voor honderden anderen in jouw omgeving.

Stalin had een aantal methoden die hij gebruikte om controle op zijn directe omgeving te kunnen uitoefenen en te manipuleren. Als er bijvoorbeeld iemand een belangrijke positie kreeg nodigde hij deze uit voor het eten of een bezoek aan zijn datsja om deze persoon te testen, zo’n uitnodiging van Stalin kon je beter niet weigeren. Dit waren vaak langdurige sessies waar flink gedronken werd en die Stalin de mogelijkheid gaf iemand goed te leren kennen, aan zich te binden en in te schatten wat hoe loyaal hij was.

Een ander voorbeeld van de manier waardoor hij mensen manipuleerde was de wijze waarop hij vergaderde. Zelf zat Stalin een vergadering nooit voor, dat liet hij graag aan een ander over. Tijdens de vergaderingen nam hij nooit als eerste het woord, hij liet anderen eerst praten zodat hij iedereen goed kon observeren en beoordelen. Wat hij wel deed was tijdens de vergadering korte briefjes aan de aanwezigen sturen met een aanwijzing, een commentaar of een dreigement. Deze briefjes zijn bewaard gebleven en daaruit blijkt dat hij anderen in het politbureau tijdens vergaderingen van het politbureau intimideerde door bijvoorbeeld  te dreigen met ontslag, overplaatsing of erger. En als er gasten bij een vergadering waren was hij juist weer de enige die wat zei terwijl iedereen aan tafel wijselijk zijn mond hield instemmend knikkend af en af en toe een aantekening makend, een bezoekje aan Stalin was geen pretje! De formele vergaderingen gingen vaak over in informele etentjes met verplichte aanwezigheid voor het kader waar flink gedronken werd en waarbij de partners eveneens kwamen opdagen. Stalin zelf dronk dan overigens uit een eigen fles en hij is een paar keer betrapt op het toasten met een glas water in plaats van wodka terwijl hij het drinken van anderen juist stimuleerde. Allemaal trucs om controle uit te oefenen op de mensen in zijn omgeving.

Kritiek op Stalin en zijn standpunten stond gelijk aan kritiek op de partij en het communisme. Stalin had dus altijd gelijk en in zijn ogen waren alle middelen geoorloofd. Vaak was er geen enkel bewijs tegen iemand en baseerde Stalin zich puur op zijn intuïtie, een vermoeden kon genoeg zijn om iemand uit zijn functie te zetten, en als er geen bewijs was werd dat wel gecreëerd, met de waarheid nam Stalin het niet zo nauw. Zo kon het gebeuren dat Stalin een kameraad , waar hij jarenlang mee had samengewerkt en die in ongenade was gevallen, persoonlijk beloofde hem niet te zullen executeren terwijl deze een dag later wel degelijk voor het vuurpeloton kwam te staan. Een waar schrikbewind en als je de biografie leest blijkt dat eigenlijk iedereen die zich in de kring van Stalin heeft begeven vroeg of laat in ongenade viel met alle gevolgen van dien. Eind jaren dertig nemen de deportaties en executies explosief toe en en kan alleen al de gedachte dat je wellicht in de toekomst iets verkeerd zou kunnen doen al genoeg reden voor vervolging.

Stalin vond het meer dan rechtvaardig dat er uit naam van het communisme slachtoffers vielen, ook al waren dat er miljoenen, dat bracht de socialistische heilstaat alleen maar dichterbij. De vele zuiveringen waren volgens Stalin nodig om de socialistische heilstaat dichterbij te brengen, persoonlijke of familaire verhoudingen waren in zijn ogen altijd ondergeschikt aan het algemene belang: een goede communist moet volgens Stalin zelfs zijn vrouw en kinderen vermoorden als dat in het belang is van de revolutie. Volgens getuigen was Stalin na een grote zuiveringsactie bijzonder vrolijk omdat er weer een probleem was opgelost en het socialisme een stap dichterbij. 

De biografie deed me denken aan ‘The Noise of Time’ van Julian Barnes die in deze roman beschrijft hoe de Russische componist Dmitri Sjostakovitsj zich onder Stalin staande weet te houden en welke consessies hij moet doen om als kunstenaar te kunnen overleven en tegemoet te komen aan de eisen van Stalin, de Staatscommissie voor het Repertoire en de Componistenbond waar je lid van moest zijn om je werk te kunnen laten uitvoeren. Als je als musicus tot staatsvijand werd verklaard had dat grote consequenties voor jou en voor je familie, je vrienden, de dirigent die werk van je speelt, heeft gespeeld of voorstelt te spelen, de leden van het strijkkwartet, de concertzalen en zelfs je publiek. Sjostakovitsj heeft een tijdje op de zwarte lijst gestaan maar wist dat, na een telefoontje met Stalin persoonlijk die hiervan niet op de hoogte was, ongedaan te krijgen. Continu moest Sjostakovitsj buigen voor de eisen van de machthebbers, zo kreeg hij zelfs een tijdje een politieke coach toegewezen die hem op het recht pad moest zien te houden. Uiteindelijk wordt Sjostakovitsj tegen zijn zin en onder grote druk overgehaald lid te worden van de communistische partij en door het regime ingezet voor propaganda activiteiten.

De biografie over Stalin geeft een onthullend beeld van wat zich destijds allemaal in de Sovjetunie afspeelde en het is ronduit fascinerend hoelang Stalin zijn positie kon vasthouden door zijn schrikbewind gebaseerd op volledige controle, intriges, terreur en het nastreven van eigenbelang. Eigenlijk was het destijds de beste strategie niet op te vallen en niet tot het kringetje rond Stalin te behoren, kwam je eenmaal met hem in aanraking dan was je vroeg of laat de pineut. Zelf zorgde hij overigens goed voor zichzelf met zijn vele uitstapjes naar zijn datsja’s, bezoeken aan kuuroorden, jachtpartijen en feestje. De executies en processen waarvoor hij verantwoordelijkheid was heeft hij nooit zelf bijgewoond.

Gelukkig heeft het communisme momenteel haast geen aanhang meer en leeft meer dan de helft van de wereldbevolking in een democratisch land. Wel zie je tegenwoordig dat veel van de methoden die Stalin destijds gebruikte om zijn omgeving te beïnvloeden tegenwoordig door veel politici en managers gebruikt worden. Neem bijvoorbeeld Donald Trump zijn tweets waarmee hij het ontslag van zijn minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson aankondigde, die deden me erg denken aan de briefjes van Stalin. Maar ook Poetin, die voor de KGB heeft gewerkt en zijn politieke oponenten laat vervolgen, en Erdogan, die hele groepen onderwijzers en militairen opsluit en laat vervolgen, doen denken aan de manier waarop Stalin omging met zijn politieke tegenstanders.

De waarheid verdraaien, manipuleren, intimideren, framen, spinnen, trollen en met fakenews de publieke opinie beïnvloeden zijn tegenwoordig helaas vast onderdeel geworden van het politieke métier. Gelukkig speelt zich dit tegenwoordig niet meer in het verborgene af maar in de openbaarheid van het internet.  De briefjes van Jozef Stalin kwamen pas achteraf na archiefonderzoek naar buiten terwijl de tweets van Donald Trump direct voor iedereen op het internet te lezen zijn. Stalin zou waarschijnlijk erg blij geweest zijn met een algoritme dat voorspelde wie het hem in de toekomst lastig zouden kunnen maken, dan kon hij op zijn potentiële tegenstanders meteen een drone afsturen, heb je daar geen mensen meer voor nodig…

李先生同意

Meneer Lee stemt tegen.

Die ochtend was meneer Lee vroeg opgestaan en had hij zijn nieuwe pak aangetrokken. Na het ontbijt met zijn vrouw was hij bij de kapper langs gegaan om zich te laten scheren en zijn stropdas te laten strikken. Meneer Lee had dit pak per koerier van de partij gekregen en nooit eerder een pak of stropdas gedragen. Toen hij naar zijn huis terugliep stond iedereen op straat vol ontzag naar hem te kijken, zo netjes had nog niemand in zijn dorp hem ooit gezien. Aangekomen bij de straat waar hij woonde zag hij een grote groep mensen bij zijn huis staan rond de partijauto die hem kwam ophalen.

Meneer Lee stelde zich voor aan de chauffeur: ‘Meneer Lee, aangenaam, ik moet nog even mijn spullen pakken want die liggen nog binnen.’ “Dat is niet nodig meneer Lee, alles is geregeld, stapt U maar in’, zei een mevrouw in het partijuniform die naast de chauffeur stond op een toon waarbij hij dacht dat het beter was te doen wat zij hem vroeg.

Na een snel afscheid van zijn vrouw reed meneer Lee, onder begeleiding van twee motoragenten over hobbelige binnenwegen naar de snelweg die hem naar Beijing zou brengen. Onderweg voegden steeds meer partijauto’s zich bij een steeds groter wordende colonne identieke auto’s allemaal op weg naar de Grote Zaal  van het Volk aan het Plein van de Hemelse Vrede. Achter het glas voorin zat de chauffeur en naast hem zijn begeleidster. ‘Alles goed met U meneer Lee’, vroeg ze met een glimlach, ‘U weet wat de bedoeling is?’. ‘Ja hoor’ zei hij, ‘het is met duidelijk, ik ga tegen stemmen’.

Hij dacht terug aan die gedenkwaardige dag drie maanden geleden toe hij door eenzelfde auto was opgehaald en naar het hoofdkantoor van de partij in Beijing gebracht. Daar aangekomen was hij naar een vergaderzaal gebracht waar een aantal partijbonzen rond de tafel zat met aan het hoofd president Xi Jinping. Door emoties overweldigd maar ook een beetje nerveus was hij naar voren gelopen om de grote leider de hand te schudden en Xi Jinping had hem glimlachend aangekeken.

‘Best kameraad Lee’, had Xi Jinping gezegd, ‘uit betrouwbare bron weet ik dat u een zeer toegewijd lid van de partij bent en zich jaren voor ons heeft ingezet, ook in tijden die voor ons en voor u niet altijd makkelijk waren. Ik heb daarom verzocht U hier te laten komen omdat ik U iets wil vragen.’ Meneer Lee keek verbaasd naar de president en partijleider en voelde zich trots en vereert na deze woorden, wie kon een persoonlijk verzoek van de grote leider Xi Jinping weigeren?

‘Zoals U weet’, vervolgde Xi Jinping, ‘is over een paar maanden ons Volkscongres en zullen onze 3.000 parlementsleden vanuit het hele land naar Beijing komen om namens de 1.22 miljard Chinezen een aantal historische beslissingen te gaan nemen. De partijleiding uit uw regio heeft U voorgedragen als afgevaardigde en we willen graag dat U in de Grote Zaal van het Volk gaat meebeslissen over een aantal belangrijke zaken die bepalend zullen zijn voor de toekomst van het Grote Chinese Volk. De belangrijkste stemming zal gaan over de rol van mij als president van China waarbij het voorstel zal zijn mij de bevoegdheid te geven deze functie levenslang uit te oefenen.’

‘Ik ben zeer vereerd geachte heer Xi Jinping dat ik naar het Volkscongres mag voor mijn regio’. stamelde de heer Lee die erg onder de indruk was van Xi Jinping, die in het echt wel iets gezetter was dan op de foto, ‘en natuurlijk zal ik volledig volgens de richtlijnen van de partij meestemmen met het Volkscongres!’. President Xi Jinping, tevens secretaris-generaal van de communistische partij en hoofd van de strijdkrachten van China, lachte meneer Lee toe en antwoordde: ‘daar gaat het nu juist over, we zoeken iemand die juist tegen gaat stemmen omdat we graag naar de buitenwereld toe willen ophouden dat we in China democratisch te werk gaan als het om verkiezingen gaat. Stemt U gerust tegen tijdens het Volkscongres zodat we zeker weten dat er in ieder geval één tegenstem is anders krijgen we de hele wereld over ons heen”.

Zonder op een antwoord te wachten ging de vergadering verder en werd meneer Lee afgevoerd en na een gezellig dineetje met een paar functionarissen en het aanmeten van het standaard partijpak voor het Volkscongres keerde hij terug naar zijn regio. En nu, drie maanden later, was hij onderweg naar het Volkscongres met die speciale opdracht van de Grote Leider en voelde hij zich trots dat hij uitverkoren deze mooie belangrijke opdracht uit te voeren.

Twee uur later betrad meneer Lee de Grote Zaal van het Volk en nam hij plaats tussen de vertegenwoordigers van het Volk en luisterde hij naar de speeches van de Chinese prominenten waarvan hij er maar een paar kende. s’ Avonds, na de officiële vergadering, was het goed toeven in zijn luxe hotel  en genoot hij van de luxe, de etentjes en gala’s waarvoor hij als parlementslid was uitgenodigd.

De derde en laatste dag van het Volkscongres stond in het teken van de stemmingen en vlak voor de belangrijkste stemming over de ambtstermijn van de president kwam zijn begeleidster nog even bij hem langs om hem er nog even aan te herinneren vooral tegen te stemmen. De stemming  was geheim dus niemand zou weten dat hij een tegenstemmer was. Toen hij zijn stembiljet in de stembus liet glijden had hij het moeilijk omdat hij tegen zijn gevoel instemde, maar ja, als de partijleider je wat vraagt doe je dat natuurlijk! Al snel volgde de uitslag: met 2.958 stemmen voor, 2 tegen en 3 onthoudingen stemde een overweldigende meerderheid van het Chinese parlement in met een grondwetswijziging die president Xi Jinping de bevoegdheid gaf levenslang de functie van President uit te oefenen en meneer Lee was één van de twee tegenstemmers geweest.

Na afloop van het Volkscongres stond meneer Lee buiten te wachten op zijn chauffeur om weer naar huis gebracht te worden en terwijl auto na auto vetrok bleef meneer Lee uiteindelijk alleen achter, zijn chauffeur en begeleidster waren nergens te vinden. Plots stopte er een politiebusje naast hem en stapten een paar agenten uit. ‘Bent U meneer Lee’, was de vraag van een van hen. ‘Jazeker’, antwoordde hij, ‘Ik heb net het Volkscongres bijgewoond, ik sta op mijn auto te wachten!’. “Wilt U even meerijden naar ons kantoor’, was het antwoord, ‘we hebben wat vragen’.

Na een korte rit werd hij bij een kazerne van het Volksleger afgezet, Daar werd zijn pak ingenomen, kreeg hij andere kleren en werd hij naar een kamer gebracht waar twee mannen zaten, één die hem ondervraagde en een ander die op zijn laptop verslag legde van het gesprek. De man in uniform keek hem streng aan. ‘Meneer Lee’, zei hij, ‘we hebben een probleem, wellicht kunt U ons helpen’. ‘Dat is geen probleem’, antwoordde meneer Lee, ‘maar dit moet een misverstand zijn, ik voerde tijdens het Volksgesprek een speciale opdracht van president Xi Jinping uit.’ ‘Daar gaat het ook om’, zei de ondervrager, ‘want we hadden 3 mensen gevraagd tegen te stemmen en maar 2 hebben het gedaan, we willen graag weten wie dat was…’.

Vol ongeloof staarde meneer Lee naar zijn ondervragers en keek hij rond in de naargeestige omgeving waarin hij terecht was gekomen. ‘U kunt mij als Volksvertegenwoordiger toch niet zomaar vasthouden?’, vroeg hij. ‘Dat kan wel’, zei zijn ondervrager, ‘we zijn namelijk van de  nieuwe Toezicht Commissie die tijdens het Volkscongres is ingesteld en wij hebben de bevoegdheid in te grijpen als het leiderschap van de Partij en de Socialistische Rechtsstaat in gevaar komen. En onze president was niet bepaald blij toen één van de drie aangewezen tegenstemmers toch voor stemde tegen de wil van onze grote leider in. China’s parlement moet wel betrouwbaar blijven en we willen vermijden dat we in de val van een onbestuurbare  democratie vallen!’.

We hebben Van Xi Jinping de opdracht uit te zoeken wie diegene was die zich niet aan de afspraak heeft gehouden en zolang we dat niet weten zullen we U hier een tijdje vast moeten houden.’ ‘Maar ik ben het niet!’, riep meneer Lee wanhopig, ‘Ik heb altijd de partij gesteund!’ ‘Dat zeggen ze allemaal!, reageerde de ondervrager, ‘Ik zie U morgen weer, U blijft hier net zo lang zitten totdat we weten wie van de drie dit was..’

Onder begeleiding van twee agenten werd meneer Lee naar zijn cel gebracht. Op de gang kwam hij meerdere mensen tegen die hij herkende van het Volkscongres, het was een drukte van belang. Blijkbaar had de nieuwe Toezicht Commissie met meerdere parlementariërs nog een appeltje te schillen. De bewakers brachten hem terug naar zijn cel waar hij onder hun zwijgend toezicht te eten kreeg. ‘Dat smaakte best goed’, dacht meneer Lee, ‘het eten hier is in ieder geval beter dan bij mij thuis…’.

Cowboys

Wat mij een beetje verbaasd in die hele discussie rond invoerheffingen is het soort producten waar Trump en de EU het over hebben. Terwijl Trump zijn handtekening heeft gezet onder het besluit invoerheffingen op staal en aluminium te gaan invoeren dreigt de Europese commissie terug te slaan met heffingen op producten als pindakaas, sinaasappelsap, whiskey, tabak, T-shirts, cosmetica en beddengoed. In totaal vertegenwoordigen deze producten 1 procent van de 250 miljard aan goederen die de EU jaarlijks uit de VS importeert, daar liggen de Amerikanen vast niet wakker van. Als ik dus, als dit doorgaat, een T-shirt voor 10 dollar in de VS via Amazon bestel krijg ik niet alleen te maken met een opslag voor de verzendkosten maar zal er ook een invoerheffing berekend gaan worden op deze producten die doorgesluisd wordt naar onze fiscus.

Hierbij gaat het dus om allerlei producten die de oude economie vertegenwoordigen en niet de nieuwe die wordt vertegenwoordigd door bedrijven zoals Facebook, Amazon, Apple, Google en Microsoft die steeds invloedrijker worden en de ambitie hebben een mondiaal platform te worden waarop kopers en verkopers elkaar kunnen vinden. Van Trump begrijp ik wel dat hij de staal en aluminium sector op de korrel neemt omdat hij daar als voormalig vastgoed magnaat meer affiniteit mee heeft, honderd jaar geleden was US Steel nog het grootste bedrijf in de US maar de tijden zijn veranderd. Van de EU mag je toch een meer creatieve tegenzet verwachten.

Vandaag stond in de krant dat op de Forbes miljardairslijst Jeff Bezos, de oprichter van Amazon, de rijkste mens is geworden met een marktwaarde van 112 miljard deze plek overnemend van Bill Gates die nu op twee staat met 90 miljard. Als je kijkt naar bovenstaand plaatje van de top Amerikaanse bedrijven zie je dat de top vijf wordt aangevoerd door deze 5 technologie bedrijven en dat die steeds meer invloed krijgen omdat de oude economie niet zonder deze  platformen haar producten en diensten op de wereldmarkt kan afzetten. En ondertussen vergaren deze bedrijven allerlei informatie over ons zoek- en koopgedrag waarbij deze bedrijven vanuit de VS al onze data kunnen zien en dat andersom niet het geval is.

Zou het niet zinniger zijn als de EU zich op deze vijf bedrijven richt die met enorme marges als een soort moderne cowboy krankzinnig veel geld verdienen, via fiscale sluiproutes in o.a. Nederland belasting ontduiken, zich monopolistisch gedragen, lak hebben aan onze privacy, succesvolle bedrijven inlijven en buiten de VS weinig concurrentie hebben? Alleen Alibaba kan zich meten maar dat is niet echt een concurrent omdat ze een ander business model hebben en te maken hebben met het toezicht van de Chinese overheid. Het zou geen kwaad kunnen van deze bedrijven wat geld af te romen via een heffing op elektronische handel tussen de VS en Europa waarbij niet de arme T-shirt of pindakaas producent de dupe is maar de grote technologie bedrijven die financieel wel erg ruim in het jasje zitten.

Vrijheid van meningsuiting

Een tijd terug was ik in het Groninger Museum voor een tentoonstelling ‘Student in Groningen 1614-2014’. Omdat ik zelf in Groningen gestudeerd heb was ik natuurlijk met name geïnteresseerd in de periode 1968 – 1980, de periode tussen de studentenopstanden aan  universiteiten over de hele wereld waarbij zij massaal in verzet kwamen tegen de toenmalige elite en meer inspraak eisten en de periode dat ik zelf in Groningen economie studeerde.

Wat mij opviel aan deze tentoonstelling is de continue historische lijn van het succes van de studenten corpora als dominante factor binnen het studentenleven en het kleine intermezzo van eind jaren zestig tot begin jaren tachtig dat wordt gekenmerkt door turbulentie en grote veranderingen. Welgeteld één wandje was volgeplakt met foto’s over acties in die tijd waarna de tentoonstelling weer vrolijk verder ging over Vindicat, ontgroeningen en andere studenten rituelen die nu nog steeds het nieuws halen.

Dus tijdens die 400 jaar zijn de roerige jaren zestig maar een klein intermezzo van 15 jaar geweest waarin studenten streden om meer zeggenschap en en toegang tot het onderwijs voor iedereen. Ik heb zelf in die tijd, na mijn switch naar Utrecht daar in de faculteitsraad Sociale Wetenschappen gezeten waar mijn stem evenveel waard was als die van de professoren en wetenschappelijk medewerkers. Ik zat toen in de faculteitsraad met de spraakmakende psycholoog professor Piet Vroon die deze inspraak maar niks vond en dat leverde interessante discussies in de faculteitsraad op.

Ik was in die tijd meer bezig met dit soort zaken dan met mijn studie zelf en hoefde als student alleen collegegeld te betalen om te kunnen studeren (500 gulden geloof ik) en dan kreeg ik een studiebeurs, mijn studievoortgang werd toen niet gecontroleerd. In die periode werd het hoger onderwijs voor het eerst breed toegankelijk voor velen en daar heb ik toen van kunnen profiteren: mijn ouders hadden beide niet gestudeerd en ik behoorde tot de eerste generatie van mijn familie die toegang kreeg tot het wetenschappelijk onderwijs.

Dat is tegenwoordig allemaal anders. Studiefinanciering is er nog wel maar niet meer als beurs maar als lening en alleen als je genoeg studiepunten hebt mag je verder. Het overstappen van de ene studie kan wel maar kan consequenties hebben voor je studiefinanciering en de hoogte van het collegegeld etc.. Door al deze beperkingen is studeren dus niet meer zo vanzelfsprekend als in mijn tijd.

Tijdens die tentoonstelling in Groningen realiseerde ik me dat de democratiseringsbeweging van 1968 dus maar heel beperkte invloed heeft gehad. Ik geloofde destijds democratisering een onomkeerbaar proces was en dat de dingen die we realiseerden niet meer terug gedraaid konden worden.

Ik moest hier aan denken toen ik in de Volkskrant vanmorgen, 5 december 2917, een artikel las over de vrijheid van meningsuiting, religiekritiek en het opkomen voor humanistische waarden. De Internationale Humanistische en Ethische Unie (IHUE) heeft een rapport gepubliceerd, het Freedom of Thought Report 2017, en daaruit blijkt dat het geweld tegen ongelovigen, agnosten en vrijdenkers extremer wordt en dat deze ongelovige steeds feller worden gediscrimineerd, vervolgd of zelfs gedood. Zo is in Pakistan de student Mashal Khan onlangs doodgeslagen door een groep woedende studenten omdat hij zich op Facebook humanist had genoemd.

In ons land zijn er, volgens recent onderzoek, meer atheïsten dan gelovigen en daarom doen we het waarschijnlijk beter dan andere landen wat betreft de vrijheid van meningsuiting. Toch moeten we waakzaam zijn, ook hier hebben afvallige moslims die zich afwenden van de Islam het moeilijk zoals blijkt uit een onderzoek van Gert Jan Geling, docent aan de Haagse Hoge School volgens hetzelfde artikel in de Volkskrant.

En het zijn niet alleen religieuze redenen die de vrijheid van meningsuiting beperken. Neem bijvoorbeeld het recente voorbeeld van de Amerikaanse Juli Briskman die recentelijk onder het fietsen haar middelvinger opstak naar een konvooi dat de president vervoerde. De reden waarom ze dit deed was dat ze boos is op het politieke klimaat in de VS: ‘Dit was een mogelijkheid er iets van te zeggen.’. Een foto van dit  voorval ging al snel rond op het internet en een dag later werd ze ontslagen door het bedrijf waarvoor ze werkte Akima LLC. 

Als reden voor haar ontslag gebruikte haar werkgever het argument dat Briskman deze foto als profielfoto op social media had gebruikt en dat ze daarmee het social mediabeleid van het bedrijf overtrad. Pas maar op dus, protesteren tegen de overheid kan je dat dus je baan kosten in het land waar de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst in de grondwet staan.

Het vooruitgangsgeloof dat wij hadden in de jaren zestig en de verwachting dat alles als maar beter zou worden is dus een verschijnsel van voorbijgaande aard geweest. Uit het rapport van de IHUE blijkt dat de vrijheid van meningsuiting wereldwijd flink onder druk staat en vrijdenkers in veel landen op hun tellen moeten passen.

Blijven schrijven dus maar…