Sociofietjes

Over waarheid, inzicht en vrijheid…

N.a.v. het lezen van ‘De mens in opstand’ van Albert Camus, De Bezige Bij 1973, oorspronkelijke titel ‘L’homme révolté’, gelezen in de zomer van 2018 in Frankrijk.

Als ons bestaan alleen maar een intermezzo is op aarde tussen conceptie en de onvermijdelijke dood helpt het om te denken dat er daarna nog iets is dat in relatie staat tot hoe je hier geleefd hebt. Zonder dat doet de moraal er niet toe en maakt het niet uit hoe je leeft.

Ingezonden brief van Hans van der Berg, bioloog, ‘Vrije wil of toch niet…’, Volkskrant 29 juni 2018.

Zolang filosofen en psychologen menen de definitie van ‘vrije’ wil zelf te mogen vaststellen, ieder op eigen wijze, geloof ik ze onvoorwaardelijk. Dus ik geloof Lieke Asma ook (Wetenschap, 27 juni). Ze maakt het me niet moeilijk, ze zegt immers: ‘De vrije wil gaat volgens mij over intentionele (bedoelde) handelingen die we bewust doen en waar we achter staan.’ Maar ze aanvaardt ook, zegt ze, dat die beslissingen in het onbewuste worden genomen voordat ze ons bewuste bereiken. Inderdaad, zo nemen we beslissingen. De lezer mag zich verder zelf  afvragen wat daar vrij aan is.

Interview met psychiater Veerle Bergink ‘Manie’ in Sir Edmund, De Volkskrant, 16 juni 2018.

‘Hoe iemand doet, is vaak niet hoe iemand is’.

Citaat Herman Beck, hoogleraar godsdienstwetenschappen Tilburg, in Volkskrant 9 juni 2018, artikel ‘Nederlandse moslims worden vromer.’

De secularisatiethese, die stelt dat naarmate een samenleving moderner wordt religie een kleinere rol speelt, is volgens hoogleraar Herman Beck achterhaald. ‘In de jaren zestig dachten we dat religie op den duur zou verdwijnen maar het tegendeel is het geval. Dat geldt niet alleen voor moslims’

Hermann Hesse, Demian:

“Als je iemand haat, haat je iets in hem wat deel is van jezelf. Wat geen deel van onszelf is, verontrust ons niet.”

Interview met Ger Groot ‘Filosofie is overal zichtbaar’, BKFilosofie, april 2018, n.a.v. zijn boek ‘De geest uit de fles – Hoe de moderne mens werd wie hij is’

‘Sinds de Verlichting zijn we het ‘goddelijke ankerpunt’ kwijt en zitten we nog steeds in een transformatie waarbij God langzamerhand uit het filosofische panaroma verdwenen is en we diens lege plaats trachten op te vullen door de mens in zijn plaats neer te zetten. Sartre zegt letterlijk dat de mens een absolutum is Maar daarmee houdt het hedendaags humanisme zichzelf ernstig voor de gek. God weg, de mens in zijn plaats en dan zijn we er. In tegenstelling tot het goddelijke zijn wij eindig en onvolkomen. Dat zie je bijvoorbeeld in het ecologisch denken. Vanaf de jaren zestig dachten we dat we met de aarde konden doen wat we wilden’. ‘Langzamerhand is een bewustzijn tot stand gekomen dat de aarde niet alleen iets is dat we bestieren, maar waar we ons ook naar meten voegen. Het is niet mijn bedoeling om weer terug te gaan naar het verleden toen dat goddelijke anker er nog wel was. Ik wil laten zien dat we een andere manier van denken nodig hebben waarin we ons een bescheidener rol toekennen.’

Interview met Yvonne Zonderop over haar boek ‘Ongelofelijk – Over de verrassende comeback van religie’, in Opinie, de Volkskrant 14 april 2018.

‘In het Christelijke geloof lag altijd het idee besloten dat er een hogere macht is die ons ziet en die over ons waakt. Die vanzelfsprekende erkenning en die geborgenheid zijn we kwijtgeraakt. We hebben met veel misbaar onze wortels in het christendom doorgehakt. Daardoor begrijpen we een deel van onze eigen cultuur niet meer. We begrijpen andere gelovige slecht en zijn overgevoelig geworden voor religie. Onder het mom van scheiding tussen kerk en staat zijn we het openbaar domein gaan ontsmetten van religie. We moeten religie in het algemeen weer serieus gaan nemen en beseffen dat we schatplichtig zijn aan de christelijke cultuur.’

Gids van de week Rineke Dijkstra over de kunstenaar Ian Cheng in Sir Edmund, De Volkskrant, 7 april 2018.

‘Zijn – kunstwerk – Emissary is een drieluik van computersimulaties van een wereld zonder begin of eind, met personages die reageren op gevaar, elkaar, of eigen impulsen. Zijn werk gaat over het ontstaan van het bewustzijn, over hoe we reageren op stress en chaos, over hoe je bij een groep wilt horen of juist niet, maar vooral over het besef dat het leven loopt zoals het loopt. Je kunt het wel een beetje sturen, maar uiteindelijk is toeval toch bepalend.’

Interview met saxofonist Benjamin Herman, ‘Herrie in het hoofd’, De Volkskrant. 7 maart 2018.

‘Als iets verkeerd gaat hoeft dat niet te betekenen dat iemand iets verkeerd heeft gedáán.’

Interview met Klaas Landsman, hoogleraar mathematische fysica Radboud Universiteit, ‘Alles is toeval, en dat is alles”, naar aanleiding van het verschijnen van zijn boek ‘Naar alle Onwaarschijnlijkheid , De Volkskrant 6 maart 2018.

‘In ons leven gebeuren voortdurend dingen die een grote invloed op ons leven hebben, deze kunnen zo bepalend zijn dat we ze niet als toevalligheden zien (bijv. het krijgen van kanker of een ongeluk). We leggen daar een betekenis in alsof we voorbestemd zijn tot deze zaken omdat we geneigd zijn in oorzaak – gevolg relaties te denken omdat we zijn opgevoed om alles te voorspellen vanuit vaste natuurwetten, het determinisme.  Alleen weten we natuurlijk nooit echt alles en de verassing, het onverklaarbare, noemen we toeval. Wetenschappers als Albert Einstein en Gerard t’Hooft stellen dat achter het onverklaarbare toeval er nog een diepere werkelijkheid is die we nog niet kennen en die de oorzaak en gevolg relatie van wat we nu toeval noemen wel kan verklaren. Toeval is vanuit deze optiek dan slechts het gevolg van de menselijke onwetendheid of ons beperkte waarnemingsvermogen. Klaas Landman is er echter van overtuigd dat er ook gebeurtenissen zijn die ontstaan zonder oorzaak, we vermoeden ten onrechte dat overal wat achter zit en het toeval, het ongewisse zelf is fundamenteel.’

Lezing Jan de Meyer tijdens het herdenkingsweekend voor de vorig jaar overleden René Ransdorp, docent Chinese en comparatieve filosofie, die veel publicaties op zijn naam heeft staan over de schoonheid van het taoïstische denken, ISVW, 10 februari 2018.

Waar veel Westerse filosofen een strenge scheiding aanbrengen tussen religie en filosofie, kan je stellen dat dat bij de Oosterse filosofen eigenlijk geen issue is en dat heeft alles te maken met de relatie die wij hebben met God die voor ons, vanuit het Christelijke perspectief, ver van ons af staat, alomvattend is en onbereikbaar. Bij het taoïsme, door Jan de Meyer daoïsme genoemd, is dat anders. Het Goddelijke kan overal in zitten, de mens, de natuur, een steen, een handeling of muziek en is daarom in potentie altijd om je heen aanwezig. Om als mens de Goddelijke status te bereiken moet je echter eerst een lange weg afleggen waarbij deze weg niet alleen een theoretische exercitie is, zoals voor veel Westerse filosofen, maar ook een van orale begeleiding door een Meester in het taoïstisme. Het gaat daarbij niet zozeer om het Meesterschap maar om het bereiken van een staat van Goddelijke verlichting, een staat die waarschijnlijk niet voor iedereen weggelegd is. Volgens het motto van René Ransdorp ‘De weg ontstaat gaande de weg’, er is dus geen standaard receptuur. Volgens het taoïstisme kunnen wij stervelingen dus de goddelijke status bereiken en dat geeft ons een mooie ambitie hier op aarde. Na weliswaar veel inspanningen is de goddelijke status theoretisch voor iedereen bereikbaar, vergelijk: bij de Katholieken is het hoogste op aarde de status van Paus, de boodschapper van God en kan je eventueel achteraf heilig verklaard worden maar daar heb je bij leven niks aan. Belangrijke voorwaarde is wel dat het kunnen beschikken over een leermeester en, aangezien die buiten China niet aanwezig is, beperkt de optie tot het bereiken van de Goddelijke staat van verlichting zich voornamelijk tot de Chinezen, net als overigens de Hemel volgens de Chinezen samenvalt met het Chinese grondgebied. Het taoïstisme is momenteel weer behoorlijk populair in China en volgens Jan de Meyer heeft de Chinese premier Xi Jinping tegenwoordig altijd een taoïstisch leermeester in zijn entourage. Recente berichten uit China vertellen ons tevens dat de Communistische Partij meer invloed wil hebben op de (officiële) religies in China maar wellicht is het Xi Jinping eerder te doen om het bereiken van de Goddelijke status?

Renė ten Bos, Denker des Vaderlands tijdens het Filosofisch Café bij de ISVW in Leusden, 21 januari 2018, zie ook mijn blog : Niks helpt

‘Je kunt beter een pessimist zijn die af en toe verbaasd constateert dat iets werkt dan een optimist die steeds opnieuw constateert dat de dingen zoals hij verwacht had niet blijken te werken…’.

Emily Esfahani Smith geciteerd uit haar boek ‘De kracht van betekenis’ in een artikel van Margreet Vermeulen ‘We mogen weer ongelukkig zijn’ in Sir Edmund 30 december 2017.

‘Het najagen van geluk leidt ons af van zaken die meer voldoening en bevrediging geven. Mensen die geluk nastreven zijn eigenlijk op zoek naar betekenis, ze willen zich verbonden voelen met anderen, een doel hebben in het leven, iets bijdragen aan de gemeenschap, zin ervaren. Geluk is daarvan een bijproduct.’

Xunzi ofwel Meester Xun, volgeling van Confusius (312 – 23- v. Chr.) Oosterse Filosofie Kalender 6 januari 2018:

‘De mens is slecht. Al het goede is hem aangeleerd’. De mens komt primair op voor zijn eigen belang en daarom zijn een sterke overheid en wijze leermeesters nodig om burgers te beschaven.

Antoine Bodar tijdens interview op Radio1 bij KRO/NCRV De Ochtend, gehoord 7 december 2017:

‘We moeten niet leven alsof God niet bestaat, maar alsof hij wél bestaat..’ Mijn reactie op twitter: “De organisatiegraad van gelovigen zegt meer over het onvermogen van gelovigen vanuit eigen overtuiging te geloven dan het ongeorganiseerd zijn van ongelovigen die uit eigen overtuiging anderen niets willen opdringen…”.

Workshop ‘Eigenaarschap’ in Conferentiecentrum Drakenburg te Baarn georganiseerd door McClay Begeleiding & Coaching, 23 november 2017

Vandaag met een groep mensen opstellingen gedaan rond het thema eigenaarschap, mijn conclusie: ‘Eigenaarschap nemen van een probleem is een stuk lastiger dan het nemen van eigenaarschap voor een oplossing”.

Miriam van Reijen, Hoofddocent Filosofie, ISVW, gelezen 22 november 2017.

Men doet wat men wil, maar niet zegt, en wat men zegt te willen, doet men niet.’ Mijn interpretatie: iets willen heeft betrekking op iets dat nog niet is, een situatie die men nastreeft. Pas door daadwerkelijk handelen kan de door iemand gewenste situatie worden gerealiseerd. Iets willen zonder te gaan handelen is vrijblijvend want dan blijf je steken op het niveau van de onvervulde verlangens en dromen. Aan alle handelen ligt dus een wil ten grondslag hoewel je die wellicht niet altijd uitgesproken hebt. Wanneer je dus zegt dat je iets graag wilt dan heb je het nog niet omgezet in handelen en hoe meer je er dan over hebt dat je graag iets wil, hoe onwaarschijnlijker het dan wordt dat je het ook ooit realiseert…

Interview met Marina Abramović gegeven bij de Foundation Beyerle, gezien 10 november 2017..

De performance kunstenares Marina Abramović is momenteel op zoek naar nieuwe manieren om mensen met elkaar te laten communiceren ‘op het niveau van het bewustzijn’ en heeft dat uitgewerkt in een methodiek die je kunt ervaren tijdens een door haar gegeven workshop. Zij stelt dat je alleen echt connectie met anderen kunt maken als je eerst in staat bent connectie met jezelf te maken. En dat kan alleen als je vrij bent van trauma’s, eenzaamheid, angst voor de dood, pijn, etc. Voordat je in staat bent connectie met anderen te maken moet je eerst vrij zijn van afleidingen, ‘cleaning up your memory’ noemt ze dat. Oefeningen, zoals ‘counting the rice’, of professionele therapie bij hardnekkige afleidingen kunnen daarbij helpen.

Eenmaal vrij van afleiding ben je dan in staat connectie met anderen te maken op basis van ‘onvoorwaardelijke liefde’: het uiteindelijke doel van haar methode. Naast vrij zijn van afleiding is vertrouwen een tweede belangrijke voorwaarde voor het maken van connectie waarbij sommige mensen hiervoor meer gevoelig zijn dan anderen ‘people with special energy’. Het feit echter dat je de moeite neemt aan Marina’s sessies deel te nemen (wachten is niet vervelend maar ook een ervaring waar je van leert) en eerst oefeningen doet om vrij zonder afleidingen te zijn, zorgt er echter voor dat er al een natuurlijke selectie heeft plaats gevonden voor Marina’s sessie begint.

Twee elementen zijn voor Marina belangrijk bij het maken van contact: muziek (de meest directe brug tussen de buitenwereld en je eigen zelf) en elkaar aanraken (aanraken werkt helend). Niet aanraken is tegenwoordig onze cultuur terwijl aanraken tegenwoordig als problematisch wordt gezien (#MeToo discussie) zodat er een dilemma ontstaat waarbij wij aan de ene kant als mens lichamelijk contact nodig hebben en tegelijkertijd kritisch zijn over de intenties van anderen die onze persoonlijke ruimte willen betreden.

Marina ziet zichzelf niet als een kunstenaar maar als een regisseur van ‘Immaterial Art’, en haar workshops als oplaadstations voor de deelnemers die zo leren op een nieuwe manier en onvoorwaardelijk met elkaar te communiceren om uit deze spagaat te komen. Haar uiteindelijke doel is, zoals ze tijdens het interview zegt, een virtuele community te creëren die mensen aanzet tot collectieve actie. Momenteel onderzoekt ze hoe ze Virtual Reality (VR) en Augmented Reality (AR) als hulpmiddel kan inzetten om een groter publiek te bereiken.

Richard Thaler, winnaar Nobelprijs voor de Economie vanwege zijn verdienste op het terrein van de gedragseconomie. Boek: ‘Nudge: naar betere beslissingen over gezondheid, geluk en welvaart.’ , 7 november 2017

Mensen maken economische keuzes niet altijd op basis van rationele argumenten wat het beste voor ze is, ze laten zich vaak leiden door emotionele overwegingen, niet spreadsheets maar onderbuikgevoelens beïnvloeden onze keuzes het meest. Lang is het model van de Homo Economicus leidend geweest: de mens is een rationeel wezen die kiest voor de beste kwaliteit tegen de laagste prijs. Richard Thaler stelt dat de mens van oorsprong een kuddedier is geweest en zich bij economische keuzes laat leiden door status denken, angsten en emoties. Met dit uitgangspunt probeert Thaler een brug te slaan tussen economie en psychologie, met name in de marketing wordt dit model veel toegepast. Wat het werk van Richard Thaler interessant maakt is dat hij zijn model met name baseert op belangrijke inzichten die hij plots kreeg waarbij hij een Eureka gevoel kreeg. Bijvoorbeeld: tijdens een borrel voor een diner werden vroegtijdig de nootjes weggehaald waardoor later tijdens het diner meer werd gegeten. Dit inzicht heeft hij later uitgewerkt en is daarna succesvol toegepast in de marketing. In totaal heeft hij zo’n 10 van dit soort inzichten gehad en verder uitgewerkt met het doel ‘mensen gezonder en blijer te maken’.

Damien Denys, VK, Sir Edmund 29 oktober 2017, Interview ‘Angst & Cultuur.’

Er zijn drie soorten angst te onderscheiden: schrik, vrees en angst. Schrik ontstaat als je plots met iets onverwachts geconfronteerd wordt waardoor je stesssysteem onbewust aanslaat. Vrees is bang zijn voor iets, een ding, mens of situatie. Angst heeft te maken met controle. De angst paradox heeft te maken met het feit dat wij nu angstiger zijn dan zeg maar dertig jaar geleden terwijl wij er eigenlijk geen reden voor hebben. Wij zijn bang geworden voor de angst zelf, voor controleverlies. Alles is gericht op het vermijden van nare gebeurtenissen. We zijn bang voor de waarheid, we denken dat we in vrijheid en waarheid leven maar dat is niet zo, daarom creëren we werelden die prettiger zijn dan de echte. Angst gaat niet om de realiteit maar om fictie en is dus niet toetsbaar en daardoor kan de angst alleen maar erger worden. Angst is een affect, een emotie. Zoals Sartre zei: een emotie verandert de wereld totaal, de blik waarmee je naar de wereld kijkt bepaalt hoe de wereld eruitziet. Angst zit in jou zelf, niet in de buitenwereld. Angst overwinnen is een gevecht met jezelf, het is het vermogen om te gaan met iets dat je naar beneden drukt en dat is een heel intiem gevecht, er bestaat geen heftiger emotie dan angst.

Ariel Levy, VK 14 oktober 2107, Interview ‘De regels gelden niet’.

Mens zijn betekent dat je niet alles krijgt wat je wilt. Je krijgt veel teleurstellingen, en een paar mooie dingen, maar je krijgt niet alles. We hebben niet zo veel controle als we denken. Iedereen komt daar vroeg of laat achter dat we niet de leiding hebben. Uiteindelijk niet. De illusie van maakbaarheid…het verlies van een droom…

Ton Baggerman (psychotherapeut) en Sahar Duston (hoogleraar biologische psychiatrie), De Volkskant, 9 oktober 2017, Interview ‘Gezocht: beter wereldbeeld’.

Baggerman en Duston schreven samen het boek: ‘The Universe, Life and Everything’ geïnspireerd op het werk van de Nederlands-Amerikaanse astrofysicus Piet Hut die ze beide toevallig hadden benaderd met hun vragen. Op basis hiervan hebben ze nog meer denkers en experts gesproken en dit boek geschreven. Hun belangrijkste stelling: ‘Het bestaande wetenschappelijke wereldbeeld van materie, oorzaak en gevolg helpt niet bij het verklaren van wezenlijke vragen in hun vak: waar komt bewustzijn vandaan, wat is een psychische stoornis?’ Ons traditioneel wereldbeeld is nog steeds gebaseerd op het deterministisch materialisme van Newton en Descartes: de werkelijkheid is een samenspel van materie, oorzaak en gevolg, net als bij een machine en dat is nog steeds de gangbare werkhypothese. Volgens Baggerman en Duston is echter niet alles wat zij in hun vakgebied, de psychiatrie, tegen komen volgens dit model te verklaren en daarom stellen zij zich de vraag: zijn er ook andere wereldbeelden mogelijk? Het bewustzijn blijft voor de wetenschap een raadsel en omdat er een crisis in het verklaren hiervan moet je ook de uitgangspunten van het bestaande wetenschapsmodel ter discussie durven te stellen. Net als in de psychiatrie begrijpen we ook in de natuurkunde op het kleinste niveau niet waarom iets gebeurd. Op de vraag hoe dat nieuwe, betere wereldbeeld er dan uit ziet geven Baggerman en Duston in het interview geen echt antwoord behalve dan dat dit moet worden gezocht in de richting van wat ze noemen de ‘formatieve tendens’: het collectief is meer dan de som der delen en de massa is complexer dan de individuele delen: lichaam en brein bevatten samen het bewustzijn.

Arnon Grunberg, VK 9 oktober 2017: Column.

Mensen zijn niet alleen hormonen, bacteriën en hersenen maar ook cultuur. Cultuur is wat is overgebleven van het verleden.

Laatste interview bij DWDD van René Gude, filosoof en inspirator, 14 maart 2015. 

René Gude vertelde tijdens zijn laatste interview bij DWDD over ‘de Grote Drie’ waardoor je kunt worden besprongen: verdriet, woede en angst, en hoe je daarmee om kunt gaan. Terwijl de ‘speedboot naar de toekomst’ vanwege zijn ziekte was verruild voor een roeiboot, was hij tot de conclusie gekomen dat het leven “een heel gedoe is”. Nee, dan sterven: ‘Sterven is doodeenvoudig, iedereen kan het!’.

6 november 2017: In het kader van mijn studie ‘Filosofie in de praktijk’ bij het ISVW in Leusden ben ik in de zomer van 2017 een reis begonnen door de wereld van de denkers die stil staan of hebben gestaan bij het wat, hoe en waarom iets is. Aan het eind van de opleiding dien ik een filosofisch essay te schrijven en het is mijn bedoeling de bovenstaande notities daarbij als input te gebruiken. Ik noem ze Sociofietjes omdat ik van oorsprong socioloog ben en besef dat mijn poging de filosofie te doorgronden al bij voorbaat een hachelijke onderneming is gezien al die knappe denkers die hier al tientallen jaren dag en nacht mee bezig zijn. Als mij iets opvalt noteer ik dat en hopelijk borrelt daar in de loop van het jaar iets uit op… Te beginnen natuurlijk met een citaat van René Gude omdat hij als filosoof mij heeft geïnspireerd in deze weerbarstige materie te duiken. Op- en aanmerkingen zijn welkom want samen denken is spannender en interessanter dan alleen.

Update 28 juni 2018: Inmiddels de opleiding bij de ISVW afgerond en gestart met het essay onder de titel ‘Beter Leren Filosoferen’. Ben daar denk ik nog wel even mee bezig, de opzet is in ieder geval goedgekeurd door Miriam van Reijen, Hoofddocent Filosofie bij de ISVW. Meer informatie kan je vinden op mijn nieuwe website www.beterlerenfilosoferen.nl die sinds kort in de lucht is. 

Disclaimer: In deze Sociofietjes wordt steeds verwezen naar de bron waardoor ik mij heb laten inspireren, het gaat hier om een persoonlijke samenvatting en interpretatie door mij en geen letterlijk citaat uit de bron.

Print