Václav Klaus en de Nation State

Gisteren naar de Renaissancelezing geweest georganiseerd door het Renaissance Instituut, het wetenschappelijk bureau van Forum voor Democratie, verzorgd door de Tsjechische politicus en schrijver Václav Klaus. Klaus is president van Tsjechië geweest tussen 2003 en 2013 en leidde samen met de inmiddels overleden Václav Havel het verzet tegen het communisme destijds, tevens was hij de belangrijkste trekker van de “Fluwelen Revolutie”, de vreedzame splitsing tussen Tsjechië en Slowakije in 1993. Niet de minste dus.

Tegenwoordig is Václav Klaus een fanatiek tegenstander van de, in zijn ogen, ondemocratische Europese Unie en kritisch ten opzichte van de klimaatbeweging die forse maatregelen wil nemen omdat het anders met ons klimaat verkeerd afloopt. Reden voor het Renaissance Instituut hem voor een lezing in Amsterdam uit te nodigen en voor mij om mij aan te melden om zijn lezing bij het Renaissance Instituut bij te wonen. Tevens een mooie kans om mij tussen de aanhangers van het Forum voor Democratie te begeven en er achter te komen wie dat zijn en wat hen beweegt. In eerste instantie zou de lezing in de Rode Hoed worden gehouden maar vanwege de grote belangstelling weken ze uit naar het Muziekgebouw aan het IJ.

Het Muziekgebouw zat gisteravond redelijk vol en zowel voor als na de lezing kreeg ik de kans met aanhangers van het Forum voor Democratie, voor wie dit natuurlijk een thuiswedstrijd was, te praten. Bekende Forum voormannen als Thierry Baudet en Theo Hiddema liepen er rond evenals de voormalig CDA staatssecretaris Henk Bleeker die het zichtbaar goed met Baudet kon vinden. Grote afwezige was Paul Cliteur, voorzitter van het Renaissance Instituut, hij had zich afgemeld.

Ik vond de sfeer goed maar ook ingetogen, geen uitbundige ovaties tijdens en na afloop van de lezing maar een bescheiden applaus als Klaus weer eens wat had gezegd dat de zaal aansprak. Het publiek bestond voor 90 % uit mannen en onder de 10 % vrouwen vooral keurig geklede jonge dames. De mannen waren voor het merendeel slecht gekleed en wat ouder maar toch waren er ook een groot aantal jongeren, ik schat wel 30%, de leden van Forum voor Democratie waren daar erg enthousiast over. Een vader die zijn zoon mee had genomen vertelde mij dat hij op school er last had dat hij voor Forum is en dat een docent hem daar steeds op aansprak, dat is natuurlijk een slechte zaak. Ik ben erg voor vrijheid van meningsuiting en als docent ben ik zelf altijd blij als een student überhaupt een mening heeft.

Aan het begin van de avond werd door degene die Václav Klaus introduceerde een link gelegd met Pim Fortuyn die in 2002 op dezelfde avond als deze lezing (6 mei) in Hilversum werd vermoord waarmee de link werd gelegd tussen Forum en Pim Fortuyn. Ik zou zelf zeggen dat Forum voor Democratie de derde generatie ‘Nation State’ partij van Nederland is, eerst had je Pim Fortuyn, daarna Geert Wilders en nu Thierry Baudet en alle drie deze partijen willen opkomen voor de eigen bevolking, zijn tegen grote internationale instituties, massa immigratie en een teveel overheidsbemoeienis.

Daarbij zou je kunnen stellen dat elke nieuwe versie van deze ‘Nation State’ partijen weer geleerd heeft van de fouten van de vorige en beter georganiseerd is. Het Renaissance Instituut en de cursussen die zij voor jongeren organiseren is daar een voorbeeld van. De groep rond Pim Fortuyn en Geert Wilders hebben in het verleden dan wel veel stemmen getrokken maar nooit iets bereikt. De doelgroep die Forum bedient is ook duidelijk anders. Een van de aanwezige die ik sprak noemde Forum voor Democratie de partij voor de middenstander, de MKB’er en de ZZP’er, en hij stelde dat je dan een groot gedeelte van het electoraat hebt. Grof gezegd richt de PPV zich op de onderkant van de samenleving terwijl Forum zich op de VVD richt en op de middenklasse die werkt, zie de recente gemeenteraadsverkiezingen. Een partij om rekening mee te horen dus.

En dan het verhaal van Václav Klaus. In 1998 kwam zijn zijn boek ‘Renaissance’ uit, dit bestaat uit 29 essays en speeches die gaan over economische hervormingen, ecologische politiek, de toekomst van Europa en de relatie tussen kunst en tolerantie. Volgens de aankondiging van het Renaissance Instituut zou zijn lezing zich richten op de grote thema’s van deze tijd: immigratie, identiteit en democratie en dat klopte ook, aan het begin van de lezing zei hij dat zijn grote thema’s vrijheid en het klimaat zijn. Over dat laatste ging het de hele avond, over het klimaat heb ik het verder niet meer gehoord.

Zoals ik al eerder zei is het grote thema van Václav Klaus, maar ook van Forum en al die andere nationalistische partijen in Europa. de ‘Nation State’ en je zou de huidige Brexit crisis makkelijk ook onder dit kopje kunnen scharen. Klaus gebruiken zelf in zijn lezing dit begrip ‘Nation State’ waaronder wordt verstaan een staat waarvan de grote meerderheid van de mensen dezelfde cultuur hebben, dezelfde taal spreken en dezelfde afkomst hebben, en zich daar ook van bewust zijn, een staat dus die bestaat uit één dominante ethnische groep. Ik zou dat willen typeren als een nostalgisch verlangen naar vroeger die de huidige realiteit van Europe ontkend.

De rode draag van Václav Klaus gedurende de ;ezing was dat hij als president van Tsjechië ervoor heeft kunnen zorgen dat Tsjechoslowakije, na decennia onder het juk van Moskou te hebben geleefd, zich los heeft kunnen maken van de Sovjet Unie en daarna de afsplitsing van Tsjechië en Slovenië heeft kunnen realiseren waarbij hij geen ander keus had dan toe te treden tot de EU waardoor het ene totalitaire systeem voor het andere is vervangen. Hij verwees daarbij naar een uitspraak van de Hongaarse president Viktor Orbán die een parallel ziet tussen de voormalige “Homo Sovieticus” en de huidige “Homo Brusselicus”. Viktor Orbán en Václav Klaus zitten wat dat betreft op één lijn: nationale staten moeten weer autonoom worden en niet bestuurd vanuit overkoepelende instituties, daar hebben ze zich tijdens de Sovjet periode juist tegen verzet: het gedomineerd worden door anderen en zelf niet kunnen beslissen.

Václav Klaus ziet de teloorgang van de Nation State als een aanval op de vrijheid van de burger. De EU verzwakt de Nation State door het streven naar gelijkheid zoals bijvoorbeeld de gender beweging doet, hij ziet die beweging als een aanval is op het traditionele gezin. Ook de MeToo beweging is daarvan een voorbeeld, deze beweging veroorzaakt angst en spanningen in de samenleving. Zijn grote thema echter is de massa-immigratie, wat volgens Klaus wat anders is dan de individuele immigratie waar hij weer vóór is (snap ik niet). De EU is volgens hem helemaal niet tegen massa immigratie maar juist daarvoor omdat deze zorgt voor verzwakking van de Nation State door de invloeden die vanuit buiten Europa binnen komen en onze eigen identiteit verzwakken en dus de macht van de EU vergroten. Donald Trump is daarbij zijn grote voorbeeld omdat die momenteel dit probleem in eigen land flink aanpakt geholpen door zijn electoraat.

Als één van de leiders van de fluwelen revolutie destijds in Tsjechië is hij extra sensitief als het gaat om het signaleren van dit soort ontwikkelingen: hij heeft het allemaal al een keer eerder meegemaakt en waarschuwt ons dat het verder gaan met het Europese project de EU in de richting stuurt van een totalitaire staat waarbij ‘Brussel’ ongekende macht heeft en democratische controle ontbreekt. Voor Moskou is hij opvallend milder, hij is tegen het demoniseren van Rusland en pleit voor meer respect: Rusland is al lang geen Marxistische staat meer en hij heeft begrip voor de inmenging van Rusland in de Oekraïne en de Krim vanuit historische redeneren maar ook vanwege het feit dat de Oekraïne een zogenaamde ‘Failed State’ is waarbij het leiderschap zijn eigen zaakjes niet goed op orde heeft.

De lof voor Donald Trump en Vladimir Putin vind ik zorgelijk. Zowel de US als Rusland hebben vanuit economische overwegingen belang bij een zwakkere EU en pleiten voor een verzwakking van de EU en dat speelt beide in de kaart. Ook China zal hiervan willen profiteren en dat doen ze al door bilateraal zaken te doen met EU landen als Italië.

Tot nu toe hoopte hij dat de ogen van de Europeanen geopend zouden worden na de verschillende EU-crisissen die er de afgelopen decennia zijn geweest zoals de schuldencrisis, de Griekse crisis en dan nu de Brexit. Helaas tot nu toe zonder echte impact op de acceptatie van de EU door haar burgers. Wel heeft hij hoop dat de opkomst van partijen zoals Forum in de verschillende EU landen voor een kentering zal zorgen, de Europese renaissance realiseren is echter een verandering die tijd kost en niet via een revolutie gerealiseerd wordt. Wat daarbij niet helpt is dat samenwerking tussen gelijkgezinde partijen in de EU niet werkt, er zijn al eerder pogingen tot samenwerking gedaan waarbij hij zelf ook betrokken was maar dat heeft tot nu toe geen resultaat gehad. Klaus suggereerde wel dat één sterke Europese leider wellicht een en ander zou kunnen versnellen, met een knipoog naar Thierry Baudet die voor hem zat.

Mijn conclusie na deze avond is dat er in Europa een steeds grotere groep burgers is die de voordelen niet zien van het Europese project en zich steeds professioneler en effectiever gaan verzetten. De leden van Forum die ik voor en na de lezing sprak hebben het gevoel dat er in Brussel, maar ook in Den Haag, over maar niet door hen beslist wordt terwijl die beslissingen steeds meer invloed hebben op hun dagelijkse leven. Er is dus een noodzaak tot democratisering van de EU-instituties. Het terugdraaien van eerder beslissingen in de EU is, zoals nu blijkt bij de Brexit, is echter niet zo makkelijk, we zullen het moeten doen met het doorvoeren van hervormingen om te voorkomen dat er nog meer landen uit de EU stappen.

Helaas staan partijen als Forum niet erg open voor hervormingen omdat zij inspelen op de gevoelens van onvrede onder de burger en dit niet onderbouwen met rationele argumenten. De ontevreden burger wil actie en wel meteen. Aan de andere kant kanaliseren dit soort bewegingen ook de onvrede en brengen ze naar boven wat er speelt in de samenleving en is het goed hiernaar te luisteren en er iets mee te doen. Zoals Václav Klaus stelde: niet demoniseren maar respecteren van al die onvrede en er geen predicaat populisme aanhangen want dan bereik je niets. Zoals ik gisteren ondervond in het Muziekgebouw is dat goed mogelijk.

Opvallend overigens dat onze Minister van Financiën de CDA’er Wopke Hoekstra zowat gelijktijdig aan deze lezing tijdens de Humboldt-lezing in Berlijn over Europa een tegengestelde positie inneemt, hij pleit juist voor een meer ‘Europese manier van leven’ en veel nauwer samenwerken binnen Europa rond migratie, klimaat, buitenlandpolitiek en defensie. Dwarsliggers in de EU moeten de wacht aan worden gezegd: wie zich niet aan de EU-afspraken houdt, moet geen subsidie meer krijgen en landen die geen migranten willen opnemen, moeten de Schengenzone maar verlaten.

Voor de kiezer wel zo duidelijk: eindelijk liggen er duidelijke en heldere standpunten op tafel en is er wat te kiezen…