Harvey Whitehouse, Inheritance, The Evolutionary Origins of the Modern World.
Het is nog maar kortgeleden dat de ‘Westerse wereld’ stond voor vrijheid, democratie en mensenrechten en bestond uit de VS, Europa en aantal andere landen. Vanwege onze gedeelde waarden waren we ervan overtuigd dat dit een garantie was voor succes, vooruitgang en welvaart en dat steeds meer andere landen zich hierbij zouden aansluiten.
De afgelopen turbulente periode wordt steeds duidelijker dat we op deze ingeslagen weg zijn vastlopen, we hebben de afgelopen jaren te maken met een steeds heftigere politieke polarisatie, dodelijke oorlogen en toenemende milieuschade die onze toekomst bedreigen.
Je zou verwachten dat zo’n snelle verandering het gevolg is van een economische of militaire crisis, maar dat is niet het geval. Het zijn voornamelijk interne maatschappelijke en politieke ontwikkelingen die een onomkeerbaar proces op gang hebben gebracht waarbij Europa en de VS niet langer op dezelfde manier naar de wereld kijken. Deze verandering van wereldbeeld is al langer aan de gang in de VS en sinds de komst van Donald Trump zichtbaar en dominant geworden.
Dit soort veranderingen komen niet plots en het zou te veel eer zijn dat alleen aan Donald Trump te wijten, daar ligt een langzaam evolutionair proces aan ten grondslag van onze collectieve geschiedenis.
Hoogleraar sociale antropologie aan de Universiteit van Oxford Harvey Whitehouse deed in zijn boek ‘Inheritance’ hier onderzoek naar. Hij stelt daarin dat onze geëvolueerde vooroordelen de mensheid in het verleden gevormd hebben en nu onze toekomst in gevaar brengen.
Ieder van ons heeft, zonder dat we het ons daarvan bewust zijn, een reeks oude vooroordelen die ontstaan en gevormd zijn door ontelbare millennia van natuurlijke en culturele selectie. Deze vooroordelen worden door ons als vanzelfsprekend ervaren en vormen de basis van ons gedrag. Onze collectieve erfenis heeft ervoor gezorgd dat we ons konden ontwikkelen tot wie wij nu zijn, een samenleving die gebruik maakt van geavanceerde technologieën, georganiseerde religies en uitgestrekte natiestaten, dit heeft ons veel welvaart gebracht.
Harvey Whitehouse deed samen met zijn team baanbrekend onderzoek waarbij hij psychologische experimenten, veldwerk ter plaatse en big data samenbrengt om onze collectieve geschiedenis te onthullen. Op basis daarvan introduceert hij in zijn boek ‘Inheritance’ drie vooroordelen die menselijk gedrag wereldwijd vormgeven:
– conformisme: onze neiging om onze leeftijdsgenoten na te volgen;
– religiositeit: onze neiging om bepaalde morele overtuigingen en overtuigingen over de wereld te ontwikkelen;
– tribalisme: een sterke loyaliteit aan de eigen (sociale, etnische of ideologische) groep.
Alle drie zijn soms ingezet om opmerkelijke samenwerkingsprestaties te leveren, schrijft hij, waardoor grotere samenlevingen en complexere politieke systemen werden gecreëerd. Maar ze hebben ook conflicten en geweld aangewakkerd, en wrede en ongelijke politieke systemen versterkt.
Deze vooroordelen hebben de grootste transformaties in de menselijke geschiedenis veroorzaakt, van de geboorte van de landbouw en de komst van de eerste koningen tot de opkomst en ondergang van mensenoffers en de creatie van multi-etnische samenlevingen. In zijn boek laat hij zien dat de instrumenten die we ooit gebruikten om onze vooroordelen te beheersen, aan het afbreken zijn, met verwoestende gevolgen voor ons allemaal die kunnen leiden tot onze ondergang.
Gelukkig ziet hij wel een uitweg. Door te onderzoeken hoe de menselijke natuur onze collectieve geschiedenis heeft gevormd, onthult hij in ‘Inheritance’ een nieuw pad om onze meest urgente problemen op te lossen. Hij betoogt dat we, als we effectief willen reageren op de dreiging van de opwarming van de aarde, manieren moeten vinden om deze natuurlijke vooroordelen in ons voordeel te benutten.
Als het bijvoorbeeld het gaat om de klimaatcrisis stelt hij dat onze grootste obstakels psychologisch zijn. Het kapitalisme is zo routinematig geworden dat we het zonder vragen accepteren, waarbij de media en massareclame de plaats van religie innemen; in plaats van in onze psychologische behoeften te voorzien, dienen ze de belangen van bedrijven. Als antwoord daarop schrijft hij over de waarde van burgervergaderingen, het inzetten van scholen, religieuze instellingen en maatschappelijke leiders om milieuvriendelijk gedrag te verspreiden.
Ik weet niet of dat op korte termijn gaat helpen, was het maar waar dat gedrag zo makkelijk te veranderen is. Daar moet volgens mij nog veel meer voor gebeuren en zolang mensen de impact van hun eigen gedrag niet inzien zullen ze dit niet aanpassen. Daar is meer voor nodig dan het inzetten en aanpassen van bestaande instituties en begint met een nieuwe maatschappelijke onderstroom die opkomt voor de morele overtuiging dat het zo niet langer kan en er wat moet veranderen. Conformisme, religiositeit en tribalisme hoeven deze overtuiging niet uit te sluiten.
Een interessant boek, ‘Inheritance’ van Harvey Whitehouse, dat een analyse geeft van de evolutionaire ontwikkeling van onze collectieve overtuigingen en, naast de geschiedenis, de archeologie en de biologie, de antropologie in beeld brengt om het ontstaan van onze moderne wereld te doen begrijpen.
Gerard Geerlings 