De Napoleonisering van Hitler

November 2018 reed ik met de auto door Duitsland en hoorde ik onderweg een interview op een lokale zender met een historicus over de historische betekenis van Hitler. In voornamelijk wetenschappelijke bewoordingen ging hij in op de rol van Hitler vanuit politiek, sociaal en economisch perspectief zonder één woord te besteden aan ethische dilemma’s, de vele slachtoffers die gevallen zijn en de Jodenvervolging. Het was een gezellig interview en de interviewer stelde verder geen kritische vragen.

Hitler 1Nieuwsgierig geworden naar het veranderende perspectief op Hitler naar ‘Er ist wieder da’ geweest tussen een overwegend jong en mannelijk publiek die al popcorn etend vooral erg kon lachen om deze film. Ik had verwacht dat deze film zou draaien in het filmhuis voor het wat oudere publiek maar hij draait nu al een tijdje in de lokale Pathé hier. Er zitten zeker komische elementen in deze film maar de teruggekeerde Hitler doet ook veel foute uitspraken die niet komisch zijn en hard aankomen. In de film wordt met name aan het eind van de film een directe relatie gelegd met de opkomende vreemdelingenhaat en extreem rechts in Duitsland en dat maakt de film actueel. Wat me daarbij opviel is dat de jeugd om me heen qua reacties andere criteria aanlegde met betrekking tot wat ‘Komisch’ en wat ‘Fout” is. Leeftijd maakt dus schijnbaar veel uit qua beleving van deze film.Hitler 2

In dit zelfde genre verscheen eind 2019 de komisch bedoelde film ‘Jojo Rabit’ van de Nieuw-Zeelandse regisseur Taika Waititi waarin een eenzaam jongetje Adolf Hitler als fantasievriend heeft. Het jongetje woont samen met zijn moeder in een Duitse stad die door de Russen veroverd dreigt te worden en is kind van de Hitlerjugend. Op een gegeven moment ontdekt hij thuis een Joodse tienermeisje Elsa en dat zorgt dan weer voor de nodige verwarring bij hem maar ook komische momenten.

Vergelijk je deze films met de meer dan tien jaar geleden gemaakte ‘Der Untergang’ met een voortreffelijke vertolking van Hitler door de inmiddels overleden Bruno Ganz, dan zie je dat beide films Hitler heel anders neerzetten. In ‘Der Untergang’ wordt gepoogd een realistisch beeld van Hitler neer te zetten en komt hij er als persoon niet goed af, er valt niet veel te lachen in deze film. Ik heb deze film destijds vlak na het uitkomen in een bioscoop gezien aan de Kurfürstendamm in Berlijn en na afloop bleef het overwegend oudere Berlijnse publiek minutenlang stil in de zaal zitten en zag ik sommige ouderen met tranen in de ogen naar buiten lopen.Der Untergang

Dat was wel anders na afloop van ‘Er ist wieder da’ en ‘Jojo Rabit’. Schijnbaar heeft er een kentering plaats gevonden met betrekking tot de visie op de betekenis van Hitler voor Duitsland, niet alleen met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog maar ook ten aanzien van zijn betekenis met betrekking tot de huidige politieke situatie in Duitsland, in het bijzonder de vluchtelingen problematiek. Deze problematiek deelt de Duitse, maar ook onze samenleving op in ‘voor’ of ‘tegen’ en waarschijnlijk kijk je als toeschouwer vanuit deze optiek naar deze film. En voor jongeren die deze film zien zonder de bagage die ouderen hebben kan ik me voorstellen dat er dan veel te lachen valt om de komisch neergezette Hitler.

In een recensie in de Volkskrant van 2 januari 2019 van de film Jojo Rabit stelt recensent Rob van Scheers dat er in de wereld van de komedie een wet is die luidt dat een komedie in de loop van de tijd overgaat in een tragedie als er genoeg jaren verstreken zijn: komedie = tragedie + tijd. Net als bij Napoleon, die ook behoorlijk wat op zijn geweten heeft, wordt Hitler dus steeds meer als historische figuur neergezet waar je grappen over kunt maken.