Tag: Kunst

Feminisme en Utopie

Saskia De Coster, sekteleider, heeft zich de afgelopen tijd samen met een aantal andere vrouwen gebogen over de toekomst in een ‘safe zone’ zonder mannen en afgelopen donderdag trad deze sekte voor het eerst naar buiten en konden we horen wat deze retraite opgebracht heeft. Tijdens een online sessie, georganiseerd door Katholieke Universiteit Leuven, kwamen diverse vrouwen aan het woord die hun visie op de toekomst vanuit een feministische invalshoek uiteenzetten waarvan hieronder een korte samenvatting van de dingen die mij opvielen.

Allereerst hoorde ik veel ware maar ook wel obligatoire bespiegelingen over de gelijkwaardigheid van vrouw en man, diversiteit, inclusie en zorg voor de planeet, wat dat betreft kwam er niets verrassend naar buiten. Buiten dat waren er ook een aantal spreeksters, zoals Anne-Mie Van Kerckhoven, beeldend kunstenaar, grafisch ontwerper en performer, die met voor mij verrassende inzichten kwamen die de moeite waard zijn met anderen te delen, hierbij een poging. Overigens natuurlijk wel gekleurd door mijn masculiene bril dus u bent gewaarschuwd.

Allereerst de gedachte dat we nu in een spannende tijd leven en dat de corona ervoor heeft gezorgd dat we als samenleving versneld op een kantelpunt zitten en de contouren zichtbaar worden van een nieuwe wereld waarin niet de strijd om de macht leidend is, zoals het nu het geval is, maar het zal gaan om onze collectieve verantwoordelijkheid ten opzichte van elkaar en onze planeet. Je kan dit een reset noemen waarbij ons bewustzijn compleet anders gaat werken en schuld en angst als belangrijke drijfveren worden vervangen door empathie en gelijkwaardigheid in diversiteit.

Centraal hierbij staat ons vermogen een nieuwe mentale ruimte voor onszelf te creëren door als een klimop te groeien daar waar nog ruimte is en niemand geweest is, ‘uncharted territory ‘ dus. Hierbij staat het begrip creativiteit centraal en zal de kunst het mogelijk maken de wereld te redden en het voortouw nemen bij het exploreren van deze nieuwe mentale ruimte. Hierdoor zullen de fundamenten van onze samenleving grondig veranderen, dit deed me denken aan het recent verschenen gelijknamige boek van Ramsey Nasr denken dat ik onlangs heb gelezen.

Toch was de invalshoek hier anders. Terwijl Ramsey Nasr een aantal ontwikkelingen beschrijft die nu plaats vinden gaat de sekte van Saskia een niveau dieper en richt zij haar aandacht op het niveau van het denken en het terrein van de wetenschap en de technologie. Ons denken richt zich de afgelopen eeuwen voornamelijk op het bedenken en definiëren van structuren die zichzelf in stand houden waarbij de taal tot nu toe het voornaamste middel is geweest voor ons om deze structuren in stand te houden. Dat is nu echter aan het veranderen omdat we nu de transitie meemaken van een taal- naar een beeldcultuur en de onderlinge communicatie vanwege het beschikbare komen van nieuwe digitale middelen op een heel andere manier plaats vindt.

Je ziet dan ook dat kunst tegenwoordig steeds meer gebruik maakt van andere vormen waardoor het mogelijk wordt als toeschouwer diep in de huid van iemand anders te kruipen wat het empathisch vermogen in de samenleving zal vergroten. Alleen de kunst kan ons redden is dan ook het antwoord van Anne-Mie Van Kerckhoven, iets waar ik zelf ook al een aantal keren over geschreven heb. Als we ons kunnen bevrijden van ons oude denken en de schijnzekerheid die oude structuren ons bieden en los komen van de stereotypen die daar mee samenhangen rond sexe, naties en racisme kunnen we ons bevrijden en gaat er een nieuwe wereld voor ons open vrij van de angst die nu ons leven domineert en de schuld die wij onszelf aanpraten bang als dader gelabelt te worden. Pas als we daar weer ontspannen mee om kunnen gaan kunnen we gelijkwaardig met elkaar omgaan.

Dat klinkt inderdaad allemaal heel utopisch maar biedt wel een lonkende perspectief. De sekte is inmiddels ontbonden maar laat dus wel een interessante erfenis achter.

Alleen de kunst kan ons redden

De recente discussie over het tonen van een vrouwelijk naakt van Edgar Degas in het Van Gogh Museum, maar ook berichten uit de VS dat in een aantal particuliere musea bepaalde schilderijen als aanstootgevend worden gezien en daarom niet worden tentoongesteld, toont aan dat de museale wereld onder druk van de commercialisering van de kunstmarkt zelfcensuur toepast. Voor mij, opgegroeid in de jaren zestig, heeft kunst altijd een taboedoorbrekende en emancipatoire functie gehad en daar worden nu dus blijkbaar beperkingen aan opgelegd door de museale wereld die steeds meer afhankelijk is geworden van subsidies en sponsoring door grote bedrijven.

Ook op andere terreinen heeft het bedrijfsleven invloed op wat wel en niet toegestaan is zoals ik zelf een tijdje geleden heb ervaren toen een foto door mij gemaakt gemaakt tijdens een tentoonstelling van werk van Erwin Olaf in he Haags Gemeentemuseum (sorry, tegenwoordig Museum Den Haag, ook weer zo’n marketing dingetje) door Instagram verwijderd werd met het dreigement dat als ik nog éen keer zo’n foto zou publiceren mijn account verwijderd zou worden, daarmee mij dwingend tot zelfcensuur. Gelukkig heb ik een eigen website, hoewel, ook WordPress waarmee deze site gemaakt is zie ik in staat op een geven moment de content van mijn website te gaan controleren…

Foto Erwin Olaf

Vorige week bezocht ik in Amersfoort een lezing van Herman Pleij over zijn recent verschenen boek ‘Oefeningen in genot’ over de zijn ontdekking dat er naast de seksuele revolutie van de jaren zestig er ook nog éen is geweest rond 1500: ‘Ineens gingen de schrijvers toen helemaal los’. Volgens Pley hebben we te maken met een golfbeweging, tijden van preutsheid worden afgewisseld met tijden van lossere zeden en volgens hem zitten we nu weer in zo’n neergaande periode. Na afloop sprak ik hem kort en merkte ik op dat zijn boek erg deed denken aan het boek ‘Het Civilisatieproces’ van de socioloog Norbert Elias uit 1939, dit boek had hij tijdens zijn onderzoek inderdaad ook als bron gebruikt.

Over de rol en functie van de kunst in de maatschappij is door grote denkers in het verleden al veel geschreven. Zo maakte de filosoof Friedrich Nietzsche een onderscheid tussen het apollinische en het dionysische waarbij het apollinische staat voor de wereld volgens de morele rationale mens zoals dit tot uiting komt in de de schilderkunst, de architectuur en andere voorstellingen van onze verbeelding. En naast deze wereld is er de dionysische wereld van de buitengewone ervaringen van de mens die zijn existentiële grenzen overschrijdt zoals de muziek en de tragedie waar bij de menselijke wil  zich laat spreken.

Het belangrijkste uitdrukkingsmiddel van het apollinische is de taal – die zo zijn beperkingen heeft – terwijl het dionysische rechtstreeks binnenkomt, voor wie daartoe ontvankelijk is, zoals dat gebeurd bij de muziek en het theater en dus van een hoger orde is. Niet voor niks was Nietzsche jaloers op Wagner die uitmuntte in de muziek, iets wat hij zelf graag ook wilde maar na een aantal mislukte pogingen opgaf. Hij kon het moeilijk verdragen goed in iets te zijn (schrijven, filosofie) dat niet rechtstreeks tot je kwam maar via die de beperkingen van de taal.

Een dergelijk onderscheid vindt je ook bij oervader van de psychologie Sigmund Freud die een onderscheid maakt tussen Thanatos en Eros waarbij bij Thanatos – de doodsdrift – de ratio centraal staat en ons streven alles te beheersen en berekenbaar te maken, de domeinen van de wetenschap en de filosofie die tot doel hebben onze driften te sublimeren zodat onze driften niet de overhand hebben en wij binnen de rationele kaders van de wetenschap en de filosofie zinvol kunnen leven. Daartegenover staat Eros, de lust, de levensdrift, de kunst en de cultuur die tot uiting komt door de mimesis: de nabootsing, weerspiegeling of weergave van de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid waarbij het bijzondere of afwijkende niet aan het algemene wordt onderwerpen. Hierbij gaat het niet om de sublimering der driften maar juist om de de cultivering daarvan.

De socioloog en filosoof Jurgen Habermas voegde aan dit onderscheid tussen de ratio en het zintuigelijke een maatschappelijke dimensie toe door een onderscheid te maken tussen systeem en leefwereld. Het systeem staat daarbij voor onze materiële reproductie en kent de subsystemen economie en staat die moeten borgen dat niemand tekort komt en de reproductie systemen efficiënt ingericht zijn. Habermas constateert dat In de loop van de tijd deze systemen steeds complexer zijn geworden waardoor strategisch handelen en het bezitten van geld en macht steeds belangrijker zijn geworden waardoor de maatschappelijke ongelijkheid is toegenomen. Het neo-liberalisme is daar een uiting van.

De leefwereld staat hier los van en wordt gedomineerd door de subsystemen privé en politiek waar door het communicatieve handelen op basis van rationeel handelende argumenterende personen consensus ontstaat over een gemeenschappelijke werkelijkheidsdefinitie. Door de communicatieve processen die zich in deze twee domeinen tussen actoren afspelen wordt in het dagelijks leven al communicerend de leefwereld tot stand gebracht. De leefwereld omvat niet alleen cultureel overgeleverde interpretatiekaders zoals religie, kunst en cultuur maar bestaat ook uit de maatschappelijke instituties die deze leefwereld vorm geven.

Ondergrondse kunst in Iran

Terwijl de systeem wereld steeds complexer wordt en de invloed van de staat en de economie op onze leefwereld steeds groter wordt, worden de bij de leefwereld behorende subsystemen als religie en traditie steeds minder belangrijk waardoor onze leefwereld steeds meer uitgehold wordt en monetaire en bureaucratische middelen onze leefwereld binnendringen en kolonialiseren tegenwoordig geholpen door nieuwe middelen als resultante van het huwelijk tussen marketing en IT.

Het domein van de politiek is tegenwoordig volledig ingekapseld in de systeemwereld en ontdaan van haar ideologische component en binnengedrongen in onze leefwereld die daardoor wordt ingeperkt en ten koste gaat van onze verbeelding. Waar de taal drager van betekenis is en bepaald hoe de wereld aan ons verschijnt zouden kunst en cultuur onze leefwereld moeten verruimen en nieuwe gebieden doen betreden die nog niet ontgonnen zijn. Maar helaas is ook onze kunstwereld de laatste decennia sterk gekolonialiseerd door de systeemwereld en gedomineerd door de wereld van het grote geld en de marketing en willen musea vooral blockbusters als publiekstrekkers en is het voor nieuwe kunstenaars die niet commercieel denken moeilijk een plaats op de kunstmarkt te verwerven.

Habermas was daar pessimistisch over en had het in de jaren zestig al over het einde van de kunst net als Francis Fukuyama het begin jaren negentig over het einde van de geschiedenis had, daar heeft hij nu 30 jaar later toch echt ongelijk in gekregen. Kunst is er altijd geweest en zal altijd blijven hoewel de vorm verandert en steeds op onverwachte plekken in nieuwe gedaanten opduikt. Wellicht zijn onze huidige kunstinstituties wel niet de beste plekken om deze te tonen.

Toch is er hoop voor de kunst nu kunstenaars door het beschikbaar komen van allerlei nieuwe digitale kanalen hun werk aan een groot publiek kunnen aanbieden zonder afhankelijk te zijn van musea, kunstgalerijen of uitgevers. Een heel nieuw business model waarbij kunst rechtstreeks de toeschouwer kan inspireren en daarom potentieel een enorm machtig instrument om maatschappelijk invloed uit te oefenen: één video of post kan een enorme impact hebben op een groot publiek.

Kunstenaars moeten het aandurven nieuwe thema’s aan de orde te stellen zoals bijvoorbeeld het kolonialisme of de invloed van fake news op het maatschappelijke debat. Hoog tijd dat een nieuwe generatie kunstenaars opstaat om deze nieuwe thema’s aan de orde te stellen. Wellicht gebeurd dat echter al zonder dat de huidige kunstelite dat door heeft en noemen deze nieuwe kunstenaars zich vloggers of influencers in plaats van kunstenaar en zitten die nu met allerlei nieuwe kunstvormen te experimenteren in Senegal, Hanoi en Bogota en zijn ze geheel nieuw taboes aan het doorbreken waarvan wij het bestaan nog niet beseffen…

%d bloggers like this: