Tag: Sartre

Macht en vrijheid

In januari 1945 werden 8 Franse journalisten door het Amerikaanse State Department uitgenodigd een bezoek te brengen aan de VS. Onder hen bevond zich Jean-Paul Sartre die voor het eerst een land buiten Europa bezocht en dan nog wel het land dat hij in zijn jeugd adoreerde. Nick Carter en Buffalo Bill vormden voor hem het tot de verbeelding sprekend alternatief voor de verstikkende sfeer van het Franse platteland waar hij opgroeide.

Volgens biografe Annie Cohen-Solal waren er in de Tweede Wereldoorlog twee dominante stromingen die zich tegen de Duitse bezetting keerden en dat ware de Gaulisten, vooral geïnspireerd door nationalistische en christelijke waarden, en de communisten die het best georganiseerd waren en het meeste effectief weerstand boden en zich lieten inspireren door Moskou. Sartre was een voorstander van een ‘Derde Weg’, namelijk een stroming die zich niet op Moskou maar op New York liet inspireren. Samen met een aantal andere Franse intellectuelen zoals Albert Camus, had hij tijdens de oorlog een poging gedaan de naoorlogse samenleving een alternatieve ideologie te verschaffen omdat hij bang was dat het Gaulisten en de communisten een autoritaire samenleving voorstonden.

De Amerikaanse samenleving stond toen voor waarden als vrijheid en de democratie en veel Amerikaanse soldaten hadden hun leven gegeven om ons te bevrijden. Amerika was toen voor ons Europeanen het morele kompas waar wij ons op richten en Sartre was dan ook zeer nieuwsgierig wat hij daar zou aantreffen. In Amerika aangekomen ging hij in gesprek ging met de vertegenwoordigers van de overheid maar ook met de gewone Amerikanen en kwam hij er snel achter dat democratie en vrijheid relatieve begrippen zijn en de politieke macht ongelijk verdeeld veroorzaakt door openlijk racisme en grote inkomensverschillen. Zo ideaal als hij verwacht had voor zijn bezoek was de Amerikaanse samenleving dus ook niet.

Dit overkwam Sartre wel vaker. Elke keer als hij weer een buitenlandse reis maakte naar een aansprekend land in transitie zoals naar Rusland, Cuba of China was hij in eerste instantie positief over de hervormingen die hij daar aantrof maar zag hij naar verloop van tijd ook wel de schaduwkanten, met name als het ging om het misbruik van macht door degenen die het voor het zeggen hebben en het gebrek aan vrijheid voor de burgers, een mechanisme dat je aantreft in alle landen met een dominante ideologie.

De ‘Derde weg’ die Sartre voorstond werd geen succes, deze ideologie was na de Tweede Wereldoorlog vooral een hobby van Franse intellectuelen en het bleek niet mogelijk deze te vertalen naar een politiek programma. Bij de eerste verkiezingen in Frankrijk na de oorlog ging het dan ook vooral om de strijd tussen de Gaulisten en de communisten. Waar Sartre wel succesvol in was was het opkomen voor burgers die de dupe waren geworden van op macht beluste politici. Hij zag het als een belangrijke taak voor intellectuelen op te komen voor onschuldig veroordeelde burgers, zeker omdat zij toegang hadden tot de media.

Volgens Sartre is het de taak van de intellectueel de machthebbers altijd aan te spreken op de rechtvaardiging van hun machtsbasis. Een goed voorbeeld daarvan is zijn kritiek in 1958 op Generaal De Gaulle die toen een politieke come-back wilde maken. Sartre reageerde hierop fel met een artikel onder de kop ‘De pretendent’ in L’Express. Sartre verafschuwde De Gaulle’s opvatting over diens persoonlijke macht op basis van zijn speciale verhouding met het land.

Sartre “Degene die verklaart ‘De Gaulle is de enige die…’ praat onzin. Uw kandidaat staat meer bekend om de koppigheid waarmee hij tegen bepaalde dingen is dan om de breedte van zijn economisch en sociaal bewustzijn. Als er onder de menselijke soort slechts één man bestaat met kennis, kennis die hij als enige kan bezitten en die hem het recht geeft invloed uit te oefenen op ons leven, ook al is dat als een goede vader, als zijn daden altijd rechtvaardig en goed zijn alleen al vanwege het feit dat ze uiting zijn van zijn wezen, dan valt de menselijke soort als een kaartenhuis in elkaar: dan is er geen mens meer, maar een supermens en voor de rest dieren. Laten we begrijpen dat men een land niet uit zijn machteloosheid haalt door één man met almacht te bekleden… ‘Ja’, dat is de droom, ‘Nee’ is het ontwaken. Het is hoog tijd dat we weten of we willen opslaan of slapen.”

De laatste jaren van zijn leven werkte Sartre aan ‘Macht en vrijheid’ wat zijn afsluitende filosofische werk had moeten worden en hij niet heeft kunnen afronden. Twee begrippen die als communicerende vaten met elkaar te maken hebben want de vrijheid van de een kan soms een inbreuk zijn op de vrijheid van een ander en dat geeft het begrip vrijheid een relatieve en begrensde betekenis. En tegelijkertijd hebben leiders die niet veel op hebben met onze vrijheid en zichzelf superieur vinden ten opzichte van anderen onze voorkeur, kijk maar om je heen. Dan is de volgende vraag waarom sommige mensen zich superieur achten ten opzichte van anderen en anderen niet, daar moet ik nog eens induiken…

La Pouëze

Aangeland in La Pouëze in een table d’ hōtes met alleen maar Fransen waagde ik het tijdens het diner de vraag te stellen wie van de aanwezigen geloofde dat er na de dood nog iets anders bestaat dan het niets. Ik zat per slot van rekening in het dorp waar Sartre en De Beauvoir tijdens de tweede wereldoorlog regelmatig verbleven, Sartre Huis Clos schreef en Simone de Beauvoir lange wandelingen maakte langs de rivieren de Erdre en de Brionneau, daar zou zo’n vraag een mooi aanleiding moeten zijn voor een goed gesprek tijdens het diner was mijn gedachte.

Dat had ik beter niet kunnen zeggen. Geschokt en vol onbegrip keken ze mij aan alsof ik uit een andere wereld kwam.. Natuurlijk is er ‘iets’ na de dood, over het ‘wat’ kun je discussiëren vonden mijn tafelgenoten, maar ze wisten met zekerheid te stellen dat het na de dood niet afgelopen is. De een omdat ze nu eenmaal katholiek was en de ander omdat hij geloofde in zen en yoga en spirituele ervaringen had gehad die hem ervan hadden overtuigd dat er meer is dan we kunnen bevatten. Geen van de Fransen begreep hoe je kan leven zonder geloof in een leven na de dood want waar haal je dan je normen en waarden vandaan?

Een heftige discussie dus op basis van mijn vraag en ik legde mij uit dat je volgens mij als mens wel degelijk een betekenisvol leven kan leven als je niet in een alwetende en almachtige God gelooft die ons bevattingsvermogen te boven gaat. Je normen en waarden haal je uit de omgang met de anderen om je heen die je vormen tot wie je bent.en daar heb ik geen hogere macht voor nodig. Ronduit schokkend vonden ze deze redenering, het existentialisme is blijkbaar helemaal verdwenen in het land van Sartre, De Beauvoir en Camus.

Waar hebben ze het dan wel over die Fransen aan de dis? Vooral over waar ze vandaan komen, wat ze van het eten vinden en hun favoriete onderwerp, de wijn! Elke keer als er een nieuw gerecht wordt opgediend bespreken ze de ingrediënten, hoe ze dit gerecht in hun eigen streek maken en wat ze er van vinden. Op een gegeven moment werd er tijdens het diner een tweede fles van dezelfde wijn opengemaakt en de dame die het eerste van deze wijn dronk keek zuur en zei dat de fles niet goed was. Er volgde een hele discussie over de fles en uiteindelijk werd de wijn, nadat iedereen deze tweede fles had geproefd, toch goedgekeurd, een serieus spel van proeven en discussiëren waarbij iedereen kon laten zien wie hij of zij was.

Drie gasten de we op deze manier hebben leren kennen werkten in Frankrijk in de zorg en hadden nu voor het eerst sinds de lock down een paar dagen vrij. Vergeleken met de Nederlandse lock down was die totaal en met een enorme impact op zowel hun werk als privé leven. Zo moest een verpleegster een lange tijd met één mondkapje werken en lange dagen maken terwijl haar partner meer dan 100 km verderop woonde waardoor ze elkaar zeven weken niet konden zien.

Onder zulke omstandigheden wil je natuurkijk liever even genieten van de Franse keuken dan moeilijke gesprekken te voeren over het existentialisme met een Nederlander die al die tijd zonder al te veel risico online les heeft gegeven..

Een merkwaardige zomer deze zomer van 2020.

%d bloggers like this: