Tag: Susan James

Susan James: Spinoza on Animal Species

Vorige week een virtuele lezing bijgewoond georganiseerd door de Vanderbilt University in Nashville Tennesee, gastspreker was Susan James, professor in de Filosofie bij Birkbeck College, onderdeel van de University of London. Van tevoren haar paper toegezonden gekregen en gelezen en daarna naar een inleiding van Susan James geluisterd van 40 minuten gevolgd door de mogelijkheid vragen te stellen. Binnen een uur veel interessant gehoord en de 66 aanwezigen in de zoom meeting, afkomstig uit de hele wereld, stelden na afloop interessante vragen die haar verhaal aanvulden en zelfs bij Susan James tot nieuwe inzichten leidde. Mooi de wetenschap zich zo voor je neus te zien ontwikkelen.

De titel van Susan James paper was ‘Spinoza on Animal Species‘ en gaat over de stelling van Spinoza dat het onderscheid tussen dieren en mensen niet zozeer wordt bepaald door uiterlijke kenmerken maar door het vermogen van mensen om elkaar te beïnvloeden en sociale relaties met elkaar aan te knopen. Ten tijde van Spinoza werd er in Leiden, waar Spinoza vlak bij woonde, baanbrekend natuurwetenschappelijk onderzoek gedaan door wetenschappers als Jan Swammerdam en de Italiaan Narcello Malpighi die gebruik maakten van de uitvinding van de microscoop door Constantijn Huigens en Antoni van Leeuwenhoek. Hierdoor werd het mogelijk soorten te classificeren op onderscheidende fysieke kenmerken en dit riep bij Spinoza de vraag op wat dan het verschil tussen mensen en dieren is.

De gedachte dat de mens door God geschapen is naar zijn evenbeeld en dat de mens hoger in de hiërarchie staat dan dieren verdeeld de soorten in twee gescheiden cohorten maar zo gauw je de Goddelijke wil los laat valt de grens tussen de soorten weg en zijn wij gewoon een van de vele soorten niet meer of minder bijzonder dan de anderen. Door de toevoeging van Spinoza van de sociale interactie component verheft de mens zich weer boven de andere soorten en kan het haar wil aan anderen opleggen.

Toch zijn we daarin volgens Spinoza minder vrij dan we denken. De sociale interactie met de wereld om ons heen geeft ons de mogelijkheid onze doelen na te streven en afhankelijk van de interactie met anderen daarin meer of minder invloed te kunnen uitoefenen en meer of minder succesvol te zijn. Daar hebben we maar beperkt invloed op en Spinoza stelt dat het voor ons onmogelijk is ons streven te realiseren, als we iets bereikt hebben houdt ons streven iets te willen bereiken niet op en verschuift het doel direct weer door naar iets anders. Het blijft voor ons altijd aanmodderen zoals Rene Gudde ook al stelde.

Dat altijd maar iets willen nastreven zit er bij ons erg ingebakken en maakt het voor ons moeilijk er gewoon te zijn en niets te willen. We kunnen het niet laten steeds iets na te streven en zijn niet in staat de dingen gewoon te laten gebeuren zoals ze zich aan ons voordoen, iets wat dieren wel kunnen. Susan James noemt dat de vorm, ofwel de mal waarin we leven en opgesloten zitten en waar we niet uit kunnen ontsnappen. Neem bijvoorbeeld de emoties die we hebben of de levensfases die wij doorlopen, deze zijn voor onze soort uniform. Ieder mens kan jaloers zijn of angstig zijn en ontwikkeld zich van kind via de pubertijd naar volwassenheid, deze vorm is voor alle mensen hetzelfde.

Ik heb zelf twee kleinkinderen en zie dat nu zelf voor mijn ogen gebeuren. Eerst zijn die kleintje compleet van je afhankelijk en doen ze alles wat je wilt als je ze maar te eten krijgen en dan plots krijgen ze een eigen willetje, gaan ze vragen stellen en zeggen ze ineens NEE! De sociale interacties die we hebben vormen kinderen tot wie ze worden en bepalen hun karakter en mogelijkheden: een kind kan alleen maar leren praten als er tegen hem gepraat wordt. Gedurende ons leven doorlopen we allemaal dezelfde fasen en is de vorming van onze essentie bepaald door een complexe interactiestructuur die zich ontvouwd gedurende de loop van ons bestaan en deze vorm is niet overdraagbaar naar andere soorten.

De kern van het betoog van Susan James is dat wij mensen, in tegenstelling tot de dieren, een doel kunnen nastreven en dat we daarbij beter in staat zijn dit te realiseren als we dat samen met anderen doen. Het hebben van gezamenlijk ideeën – percepties – doet ons onderscheiden van dieren en stelt ons in staat dingen te veranderen maar de vorm – het kader waarin we dat doen – blijft voor iedereen hetzelfde: we zitten nu eenmaal gevangen in ons menszijn net zoals de dieren gevangen zitten in hun dier zijn. En dan valt het onderscheid tussen de soorten ineens weer weg…

Voor de geïnteresseerden hierbij de paper van Susan James:

%d bloggers like this: